Çağlara yön veren madde: kömür

ÇAĞLARA YÖN VEREN MADDE: KÖMÜR 
EFSANELERE HAYAT VEREN IŞIK: KÖMÜR 
KÖMÜR: MEDENİYETE GİDİŞİN YOLU 

Bazı değişimler vardır ki tarihe yön vermişlerdir. Medeniyetlerin kurulması veya yıkılması, 
bu gün basit gördüğümüz bir takım teknik değişimlerin sonucu olabilir. 
Kadeş Savaşı’nda dünyayı titreten Mısır ordularını yenen Hititler, basit bir teknik kullanarak 
üstünlük sağlamışlardı. Bu teknik şu idi: O zamanın tank’ları sayılan savaş arabalarıdır. Mısır 
savaş arabaları tek kişiliktir. Mısır askeri hem arabayı sürer hem de savaşırdı. Ancak Hitit 
Savaş arabaları iki kişilikti biri arabayı sürerken diğeri savaşmaktadır. İşte bu üstünlük, Hitit 
devletinin yıkılmasını önlemiştir. Günümüzde dikkat dahi çekmeyen bir özellik binlerce yıl 
önce bir devletin ayakta kalmasının nedeni olmuştur. 
Peki Hitit Savaş Arabaları neden iki kişilik olacak kadar teknolojik ilerleme içindeydiler? 
Çünkü demiri keşfetmişlerdi ve demiri kullanıyorlardı. Demiri kullanmış olmaları, sürücü 
haznesinin geniş olmasına imkan veriyordu. 
Ve esas konumuz, Hititler demiri “Odun Kömürü”nde eritiyorlardı. 
Bu gün sadece hafta sonları et pişirmek için varlığını hatırladığımız odun kömürü, gerçekte 
insanlığın karanlık çağdan aydınlık çağa geçmesini sağlamıştır. 
Odun Kömürü ile özdeşleşen ateş, hem kültürler arasında hem de mistik dünya ile bağ 
kurulmasının temel maddesi olmuştur. 

ERGENEKON DESTANI’NDA KÖMÜR TEMEL UNSURDUR 

Ergenekon Destanı’nı hatırlayalım: Moğol ilinde Oğuz Han soyundan İl Han'ın hükümdarlığı 
sırasında Tatarların hükümdarı Sevinç Han,Moğol ülkesine savaş açtı. İl Han'ın idaresindeki 
orduyu Kırgızlar ve diğer boylardan da yardım alarak yendi. İl Han'ın ülkesindeki herkesi 
öldürdüler. Yalnız İl Han'ın küçük oğlu Kıyan, eşi Nüküz ve yeğeni ile kaçıp kurtulmayı 
başardılar. Düşmanın, onları bulamayacağı bir yere gitmeye karar verdiler. 
Yabanî koyunların yürüdüğü bir yolu izleyerek yüksek bir dağda dar bir geçite vardılar. Bu 
geçitten geçerek içinde akarsular, pınarlar, çeşitli bitkiler, çayırlar, meyve ağaçları, çeşitli 
avların bulunduğu bir yere gelince Tanrı'ya şükrettiler ve burada kalmaya karar verdiler. Bu 
yere "maden yeri" anlamında "Ergene Kon" adını verdiler. Kıyan ve Nüküz'ün oğulları 
çoğaldı. Dört yüzyıl sonra kendileri ve sürüleri o kadar çoğaldılar ki, Ergenekon'a 
sığamadılar. Atalarının buraya geldiği geçidin yeri unutulmuştu. Ergenekon'un çevresindeki 
dağlarda geçit aradılar. Bir demirci, dağın demir kısmı eritilirse yol açılabileceğini söyledi. 
Demirin bulunduğu yere bir sıra odun, bir sıra kömür dizdiler ve ateşi yaktılar. 
Yetmiş yere koydukları yetmiş körükle hep birden körüklediler. Demir eridi, yüklü bir deve 
geçecek kadar yer açıldı. İl Han'ın soyundan gelen Türkler yeniden güçlenmiş olarak eski 
yurtlarına döndüler, atalarının intikamını aldılar. Ergenekon'dan çıktıkları gün olan 21 Mart'ta 
her yıl bayram yaptılar. Bu bayramda bir demir parçasını kızdırdılar, demir kıpkırmızı olunca 
önce Hakan, daha sonra beyler demiri örsün üstüne koyarak dövdüler. Bugün hem özgürlük 
hem de bahar bayramı olarak hala kutlanmaktadır.” 
Demek odun kömürü, Anadolu uygarlığının da temel öğelerinden biridir. 
Yüreğir Ovası’ndan geçerken birkaç “torluk” gördüm. Torluk, odun kömürü yapmak için üstü 
toprakla örtülü ocaklara denir. 
Kömür yapımını sadece kitaplarda okumuştum; hiç görmedim. Önce ustanın çalışmalarını 
izledim. Eşi ile birlikte torlukları bir heykeltıraş titizliği ile inşa ediyorlardı. Belli ki bu ocağı 
yapmak için günlerce çalışmıştı. Tabi ki, kömürü “Demirci Kava” kullansın diye değil, bir 
mangalda et pişirmek için kullanılacaktı. 
Önce izlememden tedirgin oldular. Ben yaklaşınca eşi öteki torluğun arkasına gitti. 
Tanıştık. Adı Cemal Çiftçi. Sohbete başladık. Şaşkınlığımı ve hayranlığımı gizlemedim. 
“Tesadüfen gördüm. Çok şaşırdım” dedim. 
“Ya ne olacak altı üstü kömür yapıyoruz işte.” 

Anadolu Köylüsü bu. Görevini ve işini hakkıyla yapar, ancak bu işin sonuçlarının büyüklüğü 
hakkında fazla merakı yoktur. O Çanakkale’de verilen emirleri yerine getirir. O’nun için 
komutanın verdiği emrin yerine getirilmesi önemlidir. Yoksa ne emperyalizmin mazlum 
ülkelere saldırısını bilir ne de Rus Çarlığı’nın yeniden hortlaması ile Anadolu’nun 
karşılaşacağı riskleri. 
“Ne olacak altı üstü, komutanın emirlerini yerine getiriyor?” öyle bakıyor meseleye. 
“Bu konu hakkında fikrim de yok ne soracağımı da bilmiyorum. Düm düz sorayım. Bu 
kömür nasıl yapılır hala bir anlat bakalım?” 
“Bu mesleği babadan kalma öğrendim. Fazla yapan da kalmadı. Ama mecbur birilerinin 
yapması gerek. Ben portakal ağacından kömür yapma konusundan iyi anlıyorum. (Gerçekten 
de çevreme baktığım zaman kömür yapımı için oluşan ağaç kümelerinin hepsi portakal ağacı 
idi.) Portakal ağacından yapılan kömür bana göre en iyi kömürdür. Dumanı, tozu ve 
çatırdaması olmaz. 

KÖMÜRLEŞME SÜRECİ 
“Tamam nasıl kömür oluyor?” 
“Şu torlukları görüyorsun. Bunu yapmak için çok uğraşıyoruz. Odunları öyle yerleştiriyoruz 
ki, hava almaması gerek. En küçük bir aksaklığa meydan vermemek için günlerce 
uğraşıyoruz. Sadece torluğun ortasında baca şeklinde bir tutuşturma kanalı vardır. Talaş 
Sobasını nasıl yaktığınızı düşünün, işte onun gibi. Her şeye dikkat ediyoruz. Çünkü hatalı 
dizme yaparsak, küçücük bir alev, bütün emeklerimizin boşa gitmesine neden olur. Odunlar 
alev aldı mı tamam. Artık kömür olmaz. Onlar kül olur. Daha sonra şurada gördüğün külleri 
çamurlaştırarak odunlar üzerine sıvıyoruz. Kömürleştirme esnasında hava ile doğrudan teması 
kesmek üzere istifin üzeri bir örtü ile kapatıyoruz. Tabi yerden de hava temasını kesmek üzere 
iki tabaka oluşturuyoruz. Bu örtü yeşil ve toprak örtüsü olmak üzere iki tabakadan oluşur. İlk 
tabaka olan yeşil örtü, çimen kesekleri, kayın, göknar dalları, yosun, eğrelti otu gibi 
materyaller ile yapılır. Bu tabaka yaklaşık 15-20 cm' dir. Daha sonra killi toprak, kömür, 
kırıntı ve tozları ile çamur haline getirilerek hazırlanan toprak örtüsü 5-10 cm kalınlıkta 
olacak şekilde torluğun üzerine sıvanarak kaplanır. İç kısımda, torluğun ilk kuruluş 
aşamasında hazırlanan tutuşturma kanalından yararlanarak baca içerisindeki talaş, yonga, çalı- 
çırpı gibi tutuşturucu maddeler üstten ve alttan yakılır. Torluğun yakma işlemine sabahın 
erken saatlerinde rüzgarsız bir havada başlanır. Kömürleşme için 240-280 C' lik bir sıcaklık 
gerekmektedir. Torluk içerisindeki ateş, üstten yanlara ve aşağıya doğru yelpaze biçiminde 
yayılır. Ateşin ilerlemesini idare etmek için torluğun üst kısımlarından başlayarak toprak 
örtüsü delinir. Bu deliklerden ilk önce su buharı çıkar, daha sonra ise sarı renkte bir duman 
yükselir. En sonunda karbonmonoksitten ibaret mavi renk meydana gelir. Mavileşme 
görülünce kömürleşme sona ermiş demektir. Bundan sonra delikler tıkanır. Torluğun dip 
kısmına açılan deliklerden beyaz duman çıktığı görüldüğü zaman kömürleşmenin sona erdiği 
anlaşılır. Yanma bittikten sonra torluk birkaç gün soğutulmak üzere bekletilir. Ateşin takip 
edilebilmesi için torluk demir kancalarla akşama doğru bozulur. Torluğu bozma işi gece 
yarısına doğru bozulur. Torluğu bozma işi gece yarısına doğru sona erer. Kömür elde etme 
süresi, ağaç cinsi ve torluk hacmine göre 76 saat ile 107 saat sürer ve yaklaşık 100 kg 
odundan 20 kg kömür elde edilir. Toprak torlukların hazırlanma zorluğu ve yanma sırasında 
çevreye yayılan sirke asidi kokusunun verdiği rahatsızlık nedeniyle, artık odun kömürü 
üretimi metal ocaklarda, Retord adı verilen kapalı kaplarda yapılmaktadır.” (*) 
“Peki hammadde veya üretimi değerlendirecek pazarınız var mı?” 
“Zaten bölge seçerken özellikle narenciye bölgesini tercih ediyorum. Ürünler toplandıktan 
sonra, narenciye ağaçlarının budama zamanı bizim de açılış sezonumuz oluyor.Fakat yine de 
portakal ağacı temininde zorluklar çekiyoruz. Kömür yapılacak odunu her zaman mümkün 
olmuyor. Kömür elde ettikten sonra da ister istemez pazarlama sıkıntısı ile karşılaşıyoruz. 
Ama bu işi yıllardır yaptığımdan dolayı, belirli müşterilerim var, onlara satış yapmaktayım.” 

“Nasıl geçinebiliyor musun?” 
“Önce Allaha şükür diyorum. Biz ailecek çalışıyoruz. Burada eşim ve çocuklarımla birlikte 
çalışıyorum. Çocuklar şimdi yo. Okuldalar. Ama okul dönüşü ve hafta sonları buradalar. 
Kendi işimizi kendimiz yaptığımız için bize bir ekmek kalıyor.” 
Cemal Çiftçi ile uzun sohbetimiz oldu. 
KÖMÜRÜN KADERİ 
Zihnimde yeniden medeniyetler ile ilgili bir takım tarihi gerçekler canlandı. 
Türkleri tarihte zaferden zafere koşturan en önemli üstünlüklerinden biri “atı evcilleştirmiş” 
olmalarıdır. At evcilleşmeseydi, dünya tarihi başka türlü seyrederdi. 
Kömür için de aynı şeyi söyleyebilirim; kömür olmasaydı, tarih farklı gelişirdi. 
Ancak şimdi, kömürün sadece hafta sonları mangalda et pişirmeyi çağrıştırması da kömürün 
değil, insanlık anlayışının bir dramıdır ve hazindir. 

(*) Kömür yapım aşaması konusunda bilgiler verilirken “http://www.dogukaradenizltd.com/yedektr.htm” sitesinden yararlandım.