Darbe teşebbüsü akabinde olağanüstü hal ilanı (1)

"DARBE TEŞEBBÜSÜ" AKABİNDE "OLAĞANÜSTÜ HAL" İLANI (1)

Dr.Ömer Uluçay

Türkiye önemli ve badireli bir dönemden geçmektedir. Aslında Türkiye, askeri Darbe ve Teşebbüslerine yabancı değildir. Askeri vesayete yatkın Hükümetler, işbirliği içinde olmuşlar ve fakat vesayete karşı çıkanlar, devamlı izlenmiş ve karşı teşebbüsler olagelmiştir. En önemlisi de 28 Nisan 1997 muhtırasından ve İslami Siyasetle öne çıkan partilerin Hükümet olmasından sonra askeri muhalif hareket etmiştir.

2002 tarihinde AKP'nin iktidar olmasından sonra saflar netleşmiş ve sertleşmiştir. AKP hakkında kapatma davası açılmış ve "laikliğe karşı odak" oluşturduğu Anayasa Mahkemesince karara bağlanmış ve fakat "kapatma" cezası yerine "devlet yardımının kesilmesine" karar verilmiştir. Daha sonra Anayasada değişiklikler yapılarak parti kapatılması zorlaştırılmıştır. AKP, bir yıllık "mali yardım desteğinden" mahrum olmuş ve fakat siyaseti de kabul ve tasdik görmüştür. Mali mahrumiyet, yapılan bağışlarla ve ziyadesiyle telafi olmuştur.

Çekişme bununla kalmamış, süre içinde çeşitli askeri muhalif teşebbüsler olmuştur. Başbakan Erdoğan'a karşı suikast planları açıklanmıştır. Bu zincirin devamı olarak 15 Temmuz 2016 akşamı bilinen Darbe Teşebbüsü yaşanmıştır. Bunun kapsamlı ve köklü olduğu anlaşılmaktadır. Ankara'da askeri bir hareketlilik görülmüş, MİT Başkanı Genel Kurmay Başkanlığına giderek duruma vaziyet etmişler, kalkışanlara nasihatler yapılmış ve fakat aradan geçen altı saat boyunca Cumhurbaşkanı Erdoğan'a haber verilmemiştir. MİT Merkezi, Çankaya'da Başbakanlık, Beştepede Saray, Parlamento binaları bombalanmış, siviller üzerine ateş edilmiş, sivil, polis, asker öldürülmüştür.

Başbakan Binali Yıldırım, İstanbul'da Boğaz köprüsünden geçerken bir fevkaladelik his etmiş ve soruşturmuştur. Sonuçta bilinen süreç yaşanmış ve Hükümet buna karşılık yeniden devleti revize etmek noktasına gelmiştir. Bu amaçla tüm Kurumlarda görevden uzaklaştırma, gözaltı ve tutuklama furyası başlamıştır. Alınan ifadelere göre daha sürpriz gözaltı/tutuklamaların olması beklenmektedir. Böylece şimdilik  "Muin ve Hain" bakışıyla personel ve şahıslar değerlendirilmektedir. Bazı kişiler kimi işaret ederse "bertaraf" edilecektir.

Cumhurbaşkanı Erdoğan Başkanlık Külliyesinde yaptığı Milli Güvenlik Kurulu ve ardından Başkanlık ettiği Bakanlar Kurulu toplantısından sonra önemli açıklamalarda bulundu. Bu iki toplantı arasında El-Cezire TV'ye bir röportaj verdi ve durumun ayrıntılarını ve hukuk içinde kalarak önlemlerin alınacağını açıkladı. Daha önemlisi devlette "istihbarat yetersizliğine" vurgu yaptı. Darbe haberini "eniştesinden" aldığını söyledi. Marmaris'te istirahatta bulunduğu Otelden 15 dakika daha geç ayrılması halinde öldürülmüş olacağını daha önce söylemişti. Erdoğan o akşam halka seslendiği sırada "idam idam" istekleriyle tezahürat yapılmış ve Erdoğan, Başbakan mesajın alındığını bildirdiler. Erdoğan Parlamento idam kararı alırsa kendisinin bunu onaylayacağını söyledi. "İdam"ın yeniden getirilmesi Darbe Girişimini gölgeleyecek şekilde konuşulmaktadır. Darbeci Kenan Evren "asmayalım da besleyelim mi" de mişti. Erdoğan da "ömrü boyunca hapis kalıp yiyecek de ne olacak, bir an önce bitsin, daha iyi" anlamında açıklama yaptı.

Sonuç olarak, tüm Türkiye'de üç ay süreyle olağanüstü Hal (OHAL) ilan edilmiştir. Anayasanın 120.Maddesi OHAL'i açıklamakta ve buna göre çıkarılmış OHAL Kanunu yürürlüktedir. Aynı zamanda Anayasanın 122.Maddesi de Sıkıyönetim şartlarını belirtmektedir. Buna göre, "Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışmanın" olması Sıkıyönetimi ilan nedenidir. Ancak bu iki sistem arasında önemli bir incelik vardır. Görünen odur ki, Darbe Girişimi, askeriyede yaygın ve önemli bir destek de görmüştür. Sıkıyönetim idaresinde tüm yetkiler Komutanda toplanmakta ve bir Sıkıyönetim Mahkemesi kurulmaktadır. Hükümet bunu tercih etmemiş ve yetkilerin Vali'de olduğu OHAL'i ilan etmiştir. Valilik yetkilerinin pekiştirileceği bildirilmiştir.

Hal böyle olunca, alışacağımız OHAL düzeninin ayrıntılarını ilgili kanundan okumak yararlı olacaktır. Çünkü kanunu bilmemek mazeret değildir. Demokratik hukuk düzeninin egemen olması dileğimizdir.

*

‎ANAYASAMIZDA (-1982) OLAĞANÜSTÜ HAL VE SIKIYÖNETİM MADDELERİ 

‎‎Madde 119 - Tabii afet, tehlikeli salgın hastalıklar veya ağır ekonomik bunalım hallerinde, ‎Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya ‎bütününde süresi altı ayı geçmemek üzere olağanüstü hal ilan edebilir. ‎

‎‎Madde 120 - Anayasa ile kurulan hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan ‎kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketlerine ait ciddi belirtilerin ortaya çıkması veya şiddet olayları ‎sebebiyle kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması hallerinde, Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan ‎Bakanlar Kurulu, Milli Güvenlik Kurulunun da görüşünü aldıktan sonra yurdun bir veya birden fazla ‎bölgesinde veya bütününde, süresi altı ayı geçmemek üzere olağanüstü hal ilan edebilir. ‎

Madde 122 - Anayasanın tanıdığı hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan ‎kaldırmaya yönelen ve olağanüstü hal ilanını gerektiren hallerde daha vahim şiddet hareketlerinin ‎yaygınlaşması veya savaş hali, savaşı gerektirecek bir durumun baş göstermesi, ayaklanma olması veya ‎vatan veya Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışmanın veya ülkenin ve milletin bölünmezliğini ‎içten veya dıştan tehlikeye düşüren şiddet hareketlerinin yaygınlaşması sebepleriyle, Cumhurbaşkanı ‎başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, Milli Güvenlik Kurulunun da görüşünü aldıktan sonra, süresi altı ayı ‎aşmamak üzere yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde sıkıyönetim ilân edebilir. Bu karar, ‎derhal Resmi Gazetede yayımlanır ve aynı gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulur. Türkiye ‎Büyük Millet Meclisi toplantı halinde değilse hemen toplantıya çağırılır. Türkiye Büyük Millet Meclisi gerekli ‎gördüğü takdirde sıkıyönetim süresini kısaltabilir, uzatabilir veya sıkıyönetimi kaldırabilir. ‎

Sıkıyönetim süresinde, Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu sıkıyönetim ‎halinin gerekli kıldığı konularda kanun hükmünde kararname çıkarabilir. ‎

‎Bu kararnameler Resmi Gazetede yayımlanır ve aynı gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına ‎sunulur. Bunların Meclisce onaylanmasına ilişkin süre ve usul içtüzükte belirlenir. ‎

‎Sıkıyönetimin her defasında dört ayı aşmamak üzere uzatılması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin ‎kararına bağlıdır. Savaş hallerinde bu dört aylık süre aranmaz. ‎

‎Sıkıyönetim, seferberlik ve savaş hallerinde hangi hükümlerin uygulanacağı ve işlemlerin nasıl ‎yürütüleceği, idare ile olan ilişkileri, hürriyetlerin nasıl kısıtlanacağı veya durdurulacağı ve savaş veya savaşı ‎gerektirecek bir durumun başgöstermesi halinde vatandaşlar için getirilecek yükümlülükler kanunla ‎düzenlenir. ‎

‎Sıkıyönetim komutanları Genelkurmay Başkanlığına bağlı olarak görev yaparlar. ‎

*

OLAĞANÜSTÜ HAL KANUNU

(Kanun No: 2935,Kabul Tarihi: 25.10.1983; R.Gazete: Tarih: 27.10.1983 Sayı: 18204) ‎   

Madde 3 - Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu:         

a) Tabii afet, tehlikeli salgın hastalıklar veya ağır ekonomik bunalım hallerinden birinin veya birden fazlasının görülmesi durumunda,             

b) Anayasa ile kurulan hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketlerine ait ciddi belirtilerin ortaya çıkması veya şiddet olayları sebebiyle kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması hallerinde, Milli Güvenlik Kurulunun görüşünü de aldıktan sonra;                                                                              

Yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde altı ayı geçmemek üzere olağanüstü hal ilan edebilir.                                            

Olağanüstü hal kararı Resmi Gazete'de yayımlanır ve hemen Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde ise derhal toplantıya çağrılır. Meclis, olağanüstü hal süresini değiştirebilir. Bakanlar Kurulunun istemi üzerine, her defasında dört ayı geçmemek üzere, süreyi uzatabilir veya olağanüstü hali kaldırabilir.                                     

Bakanlar Kurulu, olağanüstü halin bu maddenin birinci fıkrasının (b) bendi gereğince ilanından sonra; süreyi uzatmaya, kapsamını değiştirmeye veya olağanüstü hali kaldırmaya ilişkin hususlarda da karar almadan önce Milli Güvenlik Kurulunun görüşünü alır.                                                       

Olağanüstü hal kararının hangi sebeplerle alındığı, bölgesi ve süresi, Türkiye radyo ve televizyonuyla ve Bakanlar Kurulunca gerekli görülen hallerde diğer araçlarla ilan edilir.                                                                                                                             

Kanun hükmünde kararname:                                                  

Madde 4 - Olağanüstü hal süresince, Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, olağanüstü halin gerekli kıldığı konularda Anayasanın 91. maddesindeki kısıtlamalara ve usule bağlı olmaksızın, kanun hükmünde kararnameler çıkarabilir. Bu kararnameler Resmi Gazete'de yayımlanır ve aynı gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulur. 

Olağanüstü hal Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu tarafından yurdun tamamında, bir veya birkaç bölgesinde müddeti altı ayı geçmemek üzere ilan edilir. Bu karar TBMM’nin onayına sunulur. Meclis bu kararı onaylamama yetkisine sahip olduğu gibi, olağanüstü hal süresini değiştirebilir. Bakanlar Kurulunun isteği üzerine her defasında dört ayı geçmemek üzere olağanüstü hal idaresini uzatabilir veya kaldırabilir. Olağanüstü hal ilanıyla hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir. Bunlar için Anayasada bildirilen esaslara aykırı tedbirler alınabilir. Ancak bunların hepsinin Milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükleri çiğnenmemesi ve durumun gerektirdiği ölçüyü aşmaması da gerekir. Olağanüstü halde Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu durumun gerektirdiği bütün tedbirleri kânun hükmünde kararnameler biçiminde Resmî Gazete’de yayınladıktan sonra TBMM'nin onayına sunar. TBMM tatildeyse toplantıya çağrılır. Kararın onaylanmaması durumunda olağanüstü hal rejimi yürürlükten kalkar. TBMM olağanüstü hal süresini kısaltma yoluna da gidebilir.

Alınacak tedbirler:                                                        

Madde 9 - Tabii afet ve tehlikeli salgın hastalıklar sebebiyle olağanüstü hal ilanında, olağanüstü hal ilanını gerektiren hususlar gözönünde bulundurularak aşağıda yazılı tedbirler alınabilir:                                       

a) Bölgenin belirli yerlerinde yerleşimi yasaklamak, belirli yerleşim yerlerine girişi ve buralardan çıkışı sınırlamak, belli yerleşim yerlerini boşaltmak veya başka yerlere nakletmek,                                                

b) Resmi ve özel her derecedeki öğretim ve eğitim kurumlarında öğrenime ara vermek ve öğrenci yurtlarını süreli veya süresiz olarak kapatmak,              

c) Gazino, lokanta, birahane, meyhane, lokal, taverna, diskotek, bar, dansing, sinema, tiyatro ve benzeri eğlence yerleri ile kulüp vesair oyun salonlarını, otel, motel, kamping, tatil köyü ve benzeri konaklama tesislerini denetlemek ve bunların açılma ve kapanma zamanını tayin etmek, sınırlamak, gerektiğinde kapatmak ve bu yerleri olağanüstü halin icaplarına göre kullanmak,             

d) Bölgede olağanüstü hal hizmetlerinin yürütülmesi ile görevli personelin yıllık izinlerini sınırlamak veya kaldırmak,                                   

e) Bölge sınırları içerisindeki tüm haberleşme araç ve gereçlerinden yararlanmak ve gerektiğinde bu amaçla geçici olarak bunlara elkoymak,               

f) Tehlike arz eden binaları yıkmak; sağlığı tehdit ettiği tespit olunan taşınır ve taşınmaz mallar ile sağlığa zararlı gıda maddelerini ve mahsullerini imha etmek,                                                                    

g) Belli gıda maddeleri ile hayvan ve hayvan yemi ve hayvan ürünlerinin bölge dışına çıkarılmasını veya bölgeye sokulmalarını kontrol etmek, sınırlamak veya gerektiğinde yasaklamak,                                                    

h) Gerekli görülen zaruri ihtiyaç maddelerinin dağıtımını düzenlemek,      

i) Halkın beslenmesi, ısınması, temizliği ve aydınlanması için gerekli gıda madde ve eşyalarla her türlü yakıtın, sağlığın korunmasında, tedavide ve tıpta kullanılan ilaç, kimyevi madde, alet ve diğer şeylerin, inşaat, sanayi, ulaşım ve tarımda kullanılan eşya ve maddelerin, kamu için gerekli diğer mal, eşya,    araç, gereç ve her türlü maddelerin imali, satımı, dağıtımı, depolanması ve ticareti konularında gerekli tedbirleri almak, bu yerlere gerektiğinde elkoymak,  kontrol etmek ve bu malları satıştan kaçınan, saklayan, kaçıran, fazla fiyatla satan, imalatını durduran veya yavaşlatanlar hakkında fiilin işleniş şekli veya niteliği de nazara alınarak işyeri bulunduğu mahal için hayati önem taşımadığı takdirde işyerini kapatmak,                                                     

j) Kara, deniz ve hava trafik düzenine ilişkin tedbirleri almak, ulaştırma araçlarının bölgeye giriş ve çıkışlarını kayıtlamak veya yasaklamak.