Destan

Destan[1]^,[2],[3], milletlerin hayatında büyük yankılar uyandırmış tarihî, toplumsal (savaş, göç, istilâ gibi) veya doğal (yangın, salgın hastalık, sel, deprem gibi) olayların anlatıldığı, hayal unsurlarıyla süslenmiş uzun manzum eserlerdir.

Destanlar ikiye ayrılır: Yapay Destanlar: yazarı belli olan, daha yakın zamanda yazılan ve olağanüstü durumlara az yer veren bir destan türü iken, Doğal Destanlar: anonim (yazarı belli olmayan), ilkel dönemde yaşanmış olayları konu alan ve sözlü destan türüdür.

Destanlar üç safhadan oluşur:

1.    Halkın benliğinde iz bırakan olaylar ve bunda rol oynayan kahramanlar (çekirdek),

2.    Olayın ağızdan ağza aktarılması (yayılış),

3.    Daha sonra yazıya geçirilmesidir (derleme).

Milletlerin toplumu derinden etkileyen, tarihi önem arz eden önemli olaylarını (doğal afetler, savaşlar, göç, yangın vb.) konu edinirler. Çoğu kez manzum olurlar. Tarih, etnografya, folklor gibi bilimler destanlardaki bilgilerden yararlanır.

Destan dönemi çok eski dönemlerde mitolojilerin ortaya çıktığı dönemdir. İnsanların evreni, yaratılışlarını, yaşanılan tüm doğa olaylarını sorguladıkları, adlandırmaya çalıştıkları dönemdir.

Destanların temelinde çekirdek bir olay vardır. Bu olay gerçektir. Zaman içerisinde yaşanmış olan bu gerçek olay o millet tarafından; kimi zaman benzetmeler, kimi zaman abartmalar kullanılarak yaratılmıştır.

Destanlar henüz aklın ve bilimin toplum hayatına tam anlamıyla hâkim olmadığı ilk çağlarda ortaya çıkmış sözlü edebiyat ürünleridir. Destanlar ve destansı öyküler, ilk çağlardan beri, dünyanın her yerinde, gelenekleri sonraki kuşaklara aktarmak için kolektif olarak yaratılmış edebî biçimlerdir.

Destanlar, efsanelerden sonra bilinen en eski edebiyat türlerinden biridir. Yunanca "espos" sözcüğünden gelmektedir. Destanlar; mitoloji, efsane, folklor ve tarihî öğeleri içerir. Destanlar zaman ve mekân içinde iradesini elinde tutan "kahraman-bilge" kişiliklerin efsanevi ve gerçek hayat hikâyeleri etrafında oluşmuş uzun, didaktik (bilgi verici) hikâyelerden oluşur.

Dünya Edebiyatında Destan

Dünya edebiyatında doğal destan olarak özellikle "Gılgamış" destanı ile "İlyada ve Odysseia' destanı öne çıkmaktadır. Bilinen en eski destan olan "Gılgamış" destanı MÖ 3000 yıllarında Mezopotamya'da ortaya çıkmıştır. Eski Yunan Tarihçisi Homeros'un aktardığı destanlar olarak bilinen "İlyada ve Odysseia"nın ise MÖ 11-12. yüzyıllarda geçtiği sanılmaktadır. Özellikle Odysseia, Yunan tragedyası ve Batı edebiyatının önemli bir kaynağıdır.

Bazı milletlerin de kendi tarihlerini anlatan önemli doğal destanları vardır. Bunlar arasında eski İngilizce halk destanı 'Beowulf"; Almanca "Nibelungenlied", "Kudrunlied"; Fransa'da "Chanson de Geste" (Kahramanlık Şarkısı), yine Frank kralı Charlemagne'ın savaşlarını anlatan "Chanson de Roland"; İspanya'da "El Cantar de Mio Cid"; Hindistan'da "Mahabharata", "Ramayana; Japonya’da Heike Monogatari" çok ünlüdür.

Destanların genel özellikleri:

Bütün dünya edebiyatlarının başlangıç eserleri olan destanlar, çeşitli konularda yaradılış hikâyeleri yanında, milletlerin hayatında büyük yankılar uyandırmış bir kahramanın veya tarih olayının millet muhayyilesinde ortak sembol ve ifadelerle zenginleştirilmiş uzun manzum hikayeleridir.

Destanlar bütün bir milletin ortak mücadelesini ortak değerler, kurallar, anlamlar bütünlüğü içinde yorumladığı ve yaşatıldığı toplumun geçmişini ve geleceğini temsil ettiği için dünya edebiyatının en önemli –ideal eserleri olarak kabul edilirler.

Destanlar her zaman tarihî gerçekleri doğru biçimde nakletmezler. Destanlarda tarihi olay ve kahramanlar milletin ortak bilinçaltının, vicdanının istek, beklenti, doğruları ve değerleri ile idealleştirilir, eski hatıralarla birleştirilerek tarihî gerçekmiş gibi anlatılırlar.

Her milletin millî kimlik ve nitelikleri, ortak dünya görüşü, hatıra ve beklentileri yanında kusurları ve yanlışları da destanlarına yansır.  

Destanlarda Genel Özellikler:

1. Anonim olup halkın ortak belleğinin ürünüdür.
2. Belli bir ulusun özelliklerini yansıtır.
3. Genellikle manzum, yani şiir şeklindedir.
4. Günümüze nesir hâlinde ulaşmıştır.
5. Tarihî ve sosyal olaylardan doğar, beslenir.
6. Destanlarda olağan ve olağanüstü olaylar iç içedir.
7. Toplumun hafızasında iz bırakmış önemli olayları anlatır.
8. Kahramanlar olağanüstü özelliklere sahip olabilir.
9. Genellikle, yiğitlik, aşk, dostluk, ölüm ve yurt sevgisi gibi temalar işlenir.
10. Coşkulu bir söyleyişi vardır.

Dünyada en önemli doğal destanlar:

Kalevala→ Finlandiya

Mahabharata → Hint

Ramayana  →Hint

Şant Do Rölant→ Fransız

Nibelungen →Alman

İgor →Rus

Beovful →İngiliz

İliada →Yunan

Odyssa  →Yunan

Şehname →İran

Gılgamış→ Sümer

Oğuz Kağan →Türk

Ergenekon Türk

Manas→ Kırgız

*

İslamiyet öncesi Türkler göçebe yaşam tarzı sürerlerdi. Atçılık ve avlanma onlar için önemlidir. Göktanrı inancı hâkimdir. Destanlarda yaşama tarzı dile getirilir.

Türk Destanlarında kahraman tipleri:

1.    İslamiyet öncesi "Alp" tipi (savaşçı, cesur, korkusuz kişi)

2.    İslami dönemin başında "Alperen" tipi (savaşçı, cesur, korkusuz ve bilgili kişi -  alp ve veli tipleri arasında bir geçiş dönemi-)

3.    İslam ve Anadolu fethinde "Veli" tipi (yol gösteren, pir olan kişi)

4.    "Modern insan" tipi (Günümüz için istenen, ideal insan tipi)

Destan, efsaneden sonra ortaya çıkmış bir edebî türdür. Türk edebiyatı zengin destan kültürüne sahiptir. Türk boyları arasında zengin bir destan geleneği vardır.

İlk Türk destanları arasında ayrıca Oğuz Kağan Destanı, Bozkurt Destanı, Ergenekon Destanı, Türeyiş Destanı, Göç Destanı" sayılabilir. Türklerin büyük çoğunluğu MS 9. yüzyıldan itibaren Müslüman olmaya başlamıştır. Bu dönemden sonra Türklerin inançları ile birlikte edebiyatları da değişmeye başlamıştır.

İslâmiyet’in kabulünden sonraki Türk destanları: "Satuk Buğra Han Destanı, Manas Destanı, Cengiz-name, Timur ve Ediğe Destanları, Seyid Battal Gazi Destanı, Danişmend Gazi Destanı, Köroğlu Destanı".

İslamiyetten Önceki Türk Destanları

1. Yaratılış Destanı

2. Saka Destanları

a. Alp Er Tunga Destanı

b. Şu Destanı

3. Hun-Oğuz Destanları

a. Oğuz Kağan Destanı

b. Atilla Destanı

4. Göktürk Destanları

a. Bozkurt Destanı

b. Ergenekon Destanı

5. Siyempi Destanları

6. Uygur Destanları

a. Türeyiş Destanı

b. Mani Dininin Kabulü Destanı

c. Göç Destanı

7. Saha-Hakas destanları

a. Er-Sogotox destanı

b. Han-Mirgen destanı

c. Maaday-Kara destanı

İslamiyetten Sonraki Türk Destanları

1. Kazak-Kırgız :Manas Destanı

2. Türk-Moğol : Cengiz Han Destanı

3. Tatar-Kırım: Timur ve Edige Destanları

4.Karahanlı Dönemi: Satuk Buğra Han Destanı

5.Selçuklu-Beylikler ve Osmanlı Dönemleri

a. Seyid Battal Gazi Destanı

b. Danişmend Gazi Destanı

c. Köroğlu Destanı

d. Sarı Saltuk Destanı

Ünlü Yapay Destanlar: Eser adı→Yazarı

Aeneit→Virgilius (Latin)    

İlahi Komedi→Dante (İtalyan)

Kurtarılmış Kudüs→ Tasso (İtalyan)

Kaybolmuş Cennet →Milton (İngiliz)

Şehname→Firdevsi (İran)

Çılgın Orlando→Ariosto (İtalyan)

Heriade→ Voltaire (Fransız)