Dünya anadil günü - Avrupa bölgesel ve azınlık diller şartı (1)

"Dünya Anadil Günü"nde- Anadilde Eğitim Talebi ve Anımsama[1]

"Anadil Günü"nün tarihi önemi, 1952'de Pakistan'ın Urdu dilinin Bangladeş halkının da resmi dili olduğunu deklare etmesine tepki olarak ortaya çıkan "Bengal Dil Hareketi" eylemliliklerine ve bu eylemlerin şiddetle bastırılmasına dayanıyor.

21 Şubat 1952, Bangladeş'in başkenti Daka'da, Bengal Dil Hareketi mensubu birçok öğrenci, Bengal alfabesiyle yazabilme ve Pakistan'ın Bengal dilini de resmi dil olarak tanıması talepleriyle yaptıkları protesto eylemi sırasında öldürülen bu gençlerin hatırasını anma gününe tekabül ediyor.

21 Şubat'ın, Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Teşkilatı (UNESCO) tarafından, "Uluslararası Anadil Günü” olarak ilân edildi(17 Kasım 1999), 2000 yılından beri kutlanmaktadır.  

Birden çok resmi dilli ülkeler:

UNESCO, Dünyada 194 ülkeden 113 ülkenin birden çok resmi dili olduğunu bildirdi: Çin Halk Cumhuriyeti`nde 51, Hindistan`da 36, Rusya`da 34, Güney Afrika Cumhuriyeti`nde 11, Irak`ta 4, İran`da 8, İtalya`da 11, İngiltere`de 10, ABD`de 8 ve Bolivya`da 37 resmi dil bulunuyor.

UNESCO raporuna göre; Dünya'da 2500, Türkiye'de ise 18 dil kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya. 100 yıl içerisinde bir dili konuşacak çocuk kalmayacaksa o dil tehlikede kabul ediliyor. 

Kaybolacak dillerin sınıflandırılması

UNESCO tarafından yayınlanan diller atlasına göre; Dünya'da 2473 dil kaybolma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Türkiye'de de 18 dil bu tehlike içindedir. UNESCO; tehlike altındaki dilleri; kırılgan,    tehlike belirgin, tehlike ciddi, tehlike ağır derecede ve kaybolmuş dil olarak sınıflandırmıştır.   

Dilin ''kırılgan'' olması, birçok çocuk tarafından konuşulmasına rağmen bu kullanımın ev gibi belirli alanlarla sınırlı olduğu anlamına geliyor. Türkiye'de; Abhazca, Adigece, Kabartayca-Çerkesçe ve Zazaca bu grupta bulunuyor.  

''Belirgin tehlikede'' olan dillerin, çocuklar tarafından anadil olarak öğrenilme oranı oldukça düşüktür: Abazaca, Hemşince, Lazca, Pontus Yunancası, Romanca, Süryanice ve Batı Ermenicesi bu gruptadır.

''Ciddi tehlikede'' olan diller; toplumun yaşlı kesimi tarafından konuşulan, orta-yaşlı kesim tarafından anlaşılan ama çocuklara öğretilmeyen dilleri kapsıyor. Bu sınıflandırmaya göre Gagauzca, Ladino ve Turoyo ciddi anlamda tehlikede.

''Ağır derece tehlikede'' olan diller; toplumun yaşlı kesimi tarafından nadiren konuşuluyor. Türkiye'de bu kategoriye giren tek dil Hertevin. Kapadokya Yunancası, Ubıhça ve Mlahso da Türkiye'nin kaybolmuş dilleri arasında yer alıyor.

*

Bedri Adanır[2], "Anadil günü" nedeniyle, Türkiye'deki durumu incelemiş ve Kürtçe'nin resmi kullanım serüvenine ilişkin bir çalışma yayınlamıştır. Buna göre;

Türkiye'de Türkçe dışındaki Bir dilde Eğitim yapmanın önündeki yasal engeller:

Türk Alfabesinin dışında bir alfabenin kullanılamayacağı ve geçersiz olduğuna dair Harf Kanunu

Anayasa’nın 2. Maddesi: Türkiye Cumhuriyetin resmi dili Türkçedir. 

Anayasa'nın 42. Maddesi: Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına anadilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez.

12 Eylül 1980’deki yeni Anayasa’nın ardından 2932 sayılı yasa ile konulan “Kürtçe yasağı” getirildi ve bu kanun, 12 Nisan 1991’de kaldırıldı.

2002’de Kürtçe dil kursları açılmasına cevaz veren yasa çıktı.

2007’deki seçimlerden yapılan mevzuat değişikliğiyle TRT’de 45 dakikalık Kürtçe yayın yapılmaya başlanmış, 2009’da da devlet televizyonu TRT, “TRT Şeş-TRT Kürdî” adıyla 24 saat Kürtçe ve lehçelerinde yayın yapan bir televizyon kanalı açıldı.

2012-2013 eğitim ve öğretim yılı itibariyle Kürtçe, okullarda seçmeli ders olarak okutulmaya başlanmış, öncesinde üniversitelerde Kürt Dili ve Edebiyatı bölümleri açıldı.

KCK davalarının tıkanmasına yol açan anadilde savunma talebinin karşılanması için yasal değişiklik yapıldı.

Bu gelişmeler yaşanırken Genelkurmay Başkanlığı, “Q, W, X” harflerinin üzerinin çizildiği, üzerinde “Önce Türkçe” yazılı afişler bastırıp, askeri kurum ve kuruluşlara astırmıştı.

Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, çok kez “Anadilde eğitim olmaz, olamaz,” şeklinde konuşurken, Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç, bir televizyon programında “Kürtçe, medeniyet dili değildir,” demiş ve tepkiler üzerine “Kürtçeyle her şey yapılabilir,” şeklinde bir açıklama yapmıştı.

Kitap-gazete yayınları, uygulamalar olduğu halde Anayasal ve yasal olarak güvence yoktur.

Şubat 2011'de,   BDP-TBMM Grup Toplantısında Eş Genel Başkanı Selahattin Demirtaş, Kürtçe konuşurken, konuşmayı canlı yayından veren TRT, yayını kesmiş ve bu durum tartışmalara neden olmuştu.

Diyarbakır/Sur Belediye Başkanı seçildikten sonra(2005) Abdullah Demirbaş, “Çok dilli belediyecilik projesi” kapsamında, Türkçenin yanı sıra Kürtçe ve Arapça da kullanıldı. Belediye Başkanı ve Meclis üyeleri hakkında soruşturma açıldı, Danıştay 8. Dairesinin kararıyla Belediye Başkanı ve Meclis üyeleri görevden alınmıştı. Sur Belediye Başkanı Abdullah Demirbaş, 2006’da bu nedenle görevden alındıklarını ama “Şimdi hükümetin kendisinin çok dilli televizyonculuk yaptığını" söyledi.

Diyarbakır Büyükşehir Belediye Başkanı Osman Baydemir hakkında, Kürtçe davetiye-kart bastırıp, dağıttığı için soruşturma açıldı.

 “Propaganda dili Türkçedir” gerekçesiyle, seçimlerde Kürtçe konuşan birçok siyasetçi, altı-ay hapisle cezalandırıldı. Barış ve Demokrasi Partisi’nin (BDP) Kürtçe ve Türkçe yazılı, asılı tabelaları savcılık kararlarıyla indirildi (2000).

BDP belediyelerinin; park, bahçe, sokak, cadde ve mahallelere verdiği Kürtçe isimler, mülkü amirlerin engeline takılmaktadır.

Şimdi okullarda Kürtçe seçmeli ders olarak okutulurken, 2001’de yüzlerce üniversite öğrencisi “Seçmeli Kürtçe dersi istedikleri için” okuldan atıldı veya uzaklaştırıldı yahut tutuklandı. 

Sanatçı Ahmet Kaya, 1999’da Türkiye Magazin Gazetecileri Derneği’nin ödül töreninde, “Kürtçe bir şarkıya klip çektim, bu klipi yayınlayacak yürekli insanların olduğunu biliyorum” dediği için saldırıya uğramış, hakkında dava açılmış ve bu yüzden Fransa’ya gitmek zorunda kalmış ve Kaya, 26 Kasım 2001’de Paris’te kalp krizinden vefat etti. 

Kürt Dilini Geliştirme Derneği Kurdî-Der’in Genel Başkanı Sabahattin Gültekin, Dünya Anadil Günü vesilesiyle, anadilin kolay öğrenilmesi ve eğitimi için 25 kaynak kitap hazırladıklarını; anaokulu, ortaokul, lise ve üniversiteler için ise eğitim kitapları hazırlama çalışmalarının devam ettiklerini söyledi. Kuruluşunun 7. yılına giren Kurdî-Der’in şimdiye kadar 10 bin kişiye (çeşitli seviyelerde) Kürtçe öğrettiğini açıkladı.

BDP’nin anadilde eğitim hakkındaki grup önerisi reddedildi.

BDP’nin 21 Şubat Dünya Anadil Günü’nde verdiği anadilde eğitime imkân veren yasal değişiklik önerisi, Meclis Genel Kurulu’nda reddedildi.

Dünya Anadil Günü[3]  vesilesiyle, çeşitli platformlarda “Anadilde eğitim talebi” dile getirildi:  

Gürcü Kültür Merkezi, Galatasaray lisesi önünde "Anadil Şöleni ve Basın Açıklaması" yaptı: Gürcü Kültür Merkezi başkanı Fazlı Kaya, Türkiye'de var olan bütün dillerin yaşaması için anayasal, yasal ve düzenlemenin yapılmasını;  2-3 milyonu bulan Gürcü nüfusu için, TRT'de Gürcü dilinde yayın yapılmasını talep etti.  

Ayrıca; "Ana dilimizin yaşaması için Gürcülerin yoğun olduğu bölgelerde ilköğretimden üniversiteye kadar devlet okullarında Anadilde eğitim sağlanmalıdır.  Diğer bölgelerde ise anadilimiz Gürcü çocuklarına öğretilmelidir. Bütün etnik kimliklerin, Anadil hakkı, yasal ve anayasal güvenceye alınmalı,  Demokratik bir Anayasa ve diğer yasalarla bu hak düzenlenmelidir.  Uluslararası sözleşmelerden kaynaklı anadil ile ilgili haklar uygulanmalıdır.

1990 yılında, Birleşmiş Milletlerce kabul edilen Çocuk hakları sözleşmesinin 3 maddesine koyduğu çekincelerle bunu 1995 yılında onaylayan Türkiye Devleti, bu çekinceleri kaldırarak, anadil eğitimine olanak sağlamalıdır.  

Demokrat Pomaklar Platformu, İstanbul'da yaptığı basın toplantısında Pomakçanın kaybolmaya yüz tuttuğunu, bu dilin yok olmasının engellenmesi gerektiği söylendi.  

Bursa Çerkes Kültür Derneği, "Ana dilini öğren, kültürüne sahip çık" sloganıyla eylem yaptı. Dernek başkanı Filiz Çelik, "Dilinizi konuşmanızın önünde engel yok, evinizde konuşabilirsiniz. Amatör kurslarda dilinizi öğrenin" yaklaşımını kabul etmediklerini söyledi. Bu yaklaşımın dili, kültürü ve kimliği kendi kaderine terk etmek olduğunu belirtti. Bizler, devletten gerçekçi çözümler bekliyoruz. Yok, olmağa giden bir dilin sahipleri olarak, pozitif ayrımcılık istiyoruz" dedi.

İstanbul Bilgi Üniversitesi/AB Enstitüsünde, UNESCO tarafından kültürel zenginliği ve çok dilliliği desteklemek amacıyla düzenlenen Uluslararası Anadil Günü kapsamında etkinlik düzenledi.

Bu anlatımlar ve talepler; günümüz dünyasında İnsan Hakları kapsamında ve Hukuk Devleti içinde, birlikte, hür ve eşit yaşamanın koşulları olarak, BM-AB tarafından bu konuları içeren Evrensel Bildiriler olarak yayınlanmıştır.  Türkiye Devleti de bu gelişmeleri izlemek ve mevzuatını buna göre düzenlemek üzere Başbakanlığa bağlı İnsan Hakları Başkanlığı dairesini kurmuştur.

Bu istekler, talepler İnsan Haklarıdır, bireysel ve toplumsal haklardır. Her devletin sınırları içinde, belirlenen amaca ulaşmak üzere, uygulama için uyarlama yapması öngörülmüştür.

Bu hak talepleri, insani ve hukukidir, bölücü ve ayırıcı değildir. Bu hakların, ülkeleri parçalamak için kullanılamayacağı karara bağlanmıştır. Devletler içinde, çatışmaları önlemek ve fakat haksızlığı gidermek, kültürel zenginlikleri korumak amaçlanmıştır.

Bu amaçla, BM ve Avrupa Bölgesel ve Azınlık Dil Şartını bilmek yararlı olacaktır.