Efsaneler bilgisi (2)

Efsane-Mitotoji İlişkileri

1. Efsaneleri mitlerin modern şekli olarak kabul edenler vardır. Efsanede,

       zaman daha yakın ve anlatımlar daha az mübalağalıdır.

2. Mit ve efsaneler, gerçek olarak kabul ile anlatılır, inanılması istenir.
3. Mitlerdeki olayların geçtiği dünya çok eski, bilinmeyen, mitolojik bir dünyadır.

       Oysa efsanedeki dünya ve anlatım kısmen gerçeğe yakındır.

4. Mitler her zaman bir kutsaldır ve efsaneler daha çok dini konularda kısmen kutsanır.
5. Mitlerde tanrılar ve yarı-tanrılar olduğu halde, efsanelerde tarihi ve yarı-tarihi

       kahramanlar vardır.

6. Zaman içinde mit ve efsanelerde değişme olmuştur, güne uyarlanmıştır.  

Efsane-Masal İlişkileri

1. Efsane, çoğunlukla, gerçek kabul edildiği halde; masal, başından beri,

       hayal ürünüdür. Olarak kabul edilir.  

2. Masallar belirli bir yere, tarihe, kişiye dayanmaz. Olaylar hep hayali bir yerde ve

      belirsiz bir zamanda geçer, genellikle olağanüstü kişiler üzerine kuruludur.

3. Kutsal-dini efsaneler olduğu halde, masallarda böyle bir kutsallık yoktur.
4. Efsane-masal arasında ortak konular olabilir.
5. Masalda olaylar daha da olağan dışıdır.
6. Efsane ve masal eğitim amaçlıdır, ikisi de halk ürünüdür. Gerçi yapılmışlar da

      olabilir ama önemsizdir.

Efsane-Destan İlişkileri

1. Efsane ve destandaki olaylar gerçek kabul edilir.
2. Destandaki olaylar tarihte yer alır ve bir zamanı anlatır, bir kahramana ve

       bir olaya odaklanır. Efsanenin zamanı genellikle belirsizdir, tarihi olaya dayanmaz.

3. Her ikisindeki olaylar, kendi zamanında ve dünyasında geçer.
4. Efsanelerde ulus vurgusu olmadığı halde destanlar millidir. Bir ulusu ve bir

           kültürü yansıtır.

Türk Efsanelerinin Sınıflandırılması (Pertev Naili Boratav)

 I. Dünyanın yaratılışı ve sonu ile ilgili efsaneler

II. Tarihi efsaneler:

1. Sınırlandırılmış tabii yerlerin menşeleri (dağlar, göller vs.)
2. Meskûn yerlerin menşeleri (şehirler, köyler vs.)
3. Büyük binaların menşeleri (kiliseler, camiler, köprüler vs.)
4. Milletlerin, hükümdar sülalelerinin ve sosyal sınıfların menşeleri,
5. Hazineler, Felaketler
6. Tarihi olarak bilinen kahramanlıkların yendikleri, tabiatüstü güce sahip canavarlar
7. Savaşlar, fetihler, istilalar
8. Kurulu düzene başkaldırmalar
9. Üstün kişiler, medeniyet getiren kahramanlar, bilginler, şairler
10. Aşk ve aile hayatı, kişisel karakterlerde diğer kişilerle ilgili anlatımlar.

III. Tabiatüstü şahıslar ve varlıklar üzerine efsaneler

1. Alın yazısı: Ölüm ve ötesi, tekin olmayan yerler

2. Doğanın bir parçası (orman, göl vs.), hayvan sahipleri ve koruyucuları

3. Şeytan, cinler, periler, ejderhalar vb. tabiatüstü yaratıklar

4. Hastalık ve sakatlık getiren varlıklar (albastı gibi)

5. Tabiatüstü güçleri olan kişiler (büyücü, üfürükçü, efsuncu gibi)

IV. Mit niteliğinde hayvan ve bitkiler  

V.  Dini efsaneler

Efsane çeşitleri

1.Dinî efsaneler

2.Velilerle ilgili efsaneler

3.Sembollerle ilgili efsaneler

4.Dağlar, göller, ırmaklar, şehirlerle ilgili efsaneler

5.Hayvanlarla ilgili efsaneler

6.Kuşlarla ilgili efsaneler

7.Olağanüstü varlıklarla ilgili efsaneler

Efsaneler konuları bakımından şöyle de sınıflandırılmaktadır:

1- Teogoni  (Tanrıların nereden geldikleri)

2- Kozmogoni (kâinatın nasıl meydana geldiği-Kozmogoni)

3- Antropogoni (insanın teşekkülü)

4- Eskatoloji (insanla dünyanın geleceği)

Bu özet ve fakat ayrıntılı anlatımla, halk edebi ürünleri hakkında bilgi sahibi olmak ve okunan-dinlenen eserlerin doğru kavranmasına yardımcı olmaktır.

Bazı Kaynaklar

• www.diledebiyat.net/turk-edebiyati-tarihi/islamiyetin.../efsaneler
• www.sosyalarastirmalar.com/cilt5/cilt5sayi23_pdf/aslan_ferhatx.pdf
• www.cokbilgi.com/yazi/efsane-nedir-ozellikleri-tarihsel-gelisimi/
• sutad.selcuk.edu.tr/sutad/article/viewFile/164/159
• Saim Sakaoğlu: Anadolu-Türk Efsanelerinde Taş Kesilme Motifi ve Bu
• Bilge Seyidoğlu: Erzurum Efsaneleri, İstanbul, 1997.
• Pertev Naili Boratav:100Soruda Türk Halk Edebiyatı, İstanbul, 1969.
• Prof.Dr. Saim Sakaoğlu, 101 Anadolu Efsanesi, Ankara, 1989
• Ahmet Yaşar Ocak, Bektaşî Menakıbnamelerinde İslâm Öncesi İnanç Motifleri, İstanbul, 1983
• Ahmet Yaşar Ocak, Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Menakıbnameler, Ankara, 1997
• Bilge Seyidoğlu, Erzurum Efsaneleri, İstanbul, 1997