Günlük kullanımda bazı kavramlar (2)

Hak nedir[1]? 

Sözlükte:  1. Adalet 2. Adaletin, hukukun gerektirdiği veya birine ayırdığı şey, kazanç 3. Dava veya iddiada gerçeğe uygunluk, doğruluk 4. Verilmiş emekten doğan manevi yetki. 5. Emek karşılığı ücret. 7.Doğru, gerçek anlamları yer alır.

Hak, uygarlığın temelidir. Toplumun ve kültürün köküdür. Toplumu, devleti, hukuku, ve ahlakı şekillendirir. Toplumsal olaylar tarihi, “haklar tarihi”dir. “Gelişmişliğin” bir ölçütü olarak “haklar” gösterilebilir. İnsanlığın hak anlayışıyla doğru oranda geliştiği söylenebilir. Bugün de vatandaşlarının hak ve özgürlüklerini tanıyan devletlere “uygar” devlet yakıştırması yapılır. İnsanların uzlaşı içerisinde, birbirine güvenerek yaşaması hakların teslim edilmesine bağlıdır.

Haklar bakış açısına göre çeşitli sınıflara ayrılmıştır:

"Doğal-Yasal ayrımında: Doğal hak insan tarafından verilmeyen evrensel haktır (yaşama hakkı);Yasal hak: Toplum için çıkarılmış yasalarla belirlenen haklardır(vatandaşların seçme hakkı).  İddia- Özgürlük ayrımında- İddia hakkı: Başka bir bireyin, hak sahibi için bir şeyi yapması, yapmamasını talep hakkıdır (mülkiyet); Özgürlük hakkı ise: Kimseye bağlı olmaksızın eylemde bulunmak hakkıdır( Konuşma özgürlüğü) Pozitif-Negatif ayrımı: Pozitif: Bir şeyi yapma hakkı(oy kullanma); Negatif: Bir şey yapmama hakkıdır.(oy kullanmama); Bireysel haklar-Grup hakları ayrımı: Bireysel hak: Grup ya da mensubiyet olmadan her bireyin sahip olduğu haklardır. Grup hakları: Grubun selameti için bireyler üzerinde yer alan haklardır.   Daha farklı bakışlar vardır".

Kamu Hakkı: Vatandaşın devlete karşı sahip olduğu, vatandaşlık, memur olma gibi haklardır. Vatandaş olmayanlar yararlanamaz. Kendi içinde kişisel, sosyal ve ekonomik, siyasi haklar olarak üçe ayrılır.

Özel hak: Özel hukuktan doğar. Herkese karşı ileri sürülebilecek mutlak haklar ve belli kişilere karşı öne sürülebilen nisbi haklar olmak üzere ikiye ayrılır.

Haklar, bazı özellikler esas alınarak çeşitli şekillerde sınıflandırılmıştır.

*

Tarihte Hak

1215 tarihli Magna Carta İngiltere kralının haklarını yasalarla sınırlama olanağı getiren bir sözleşmedir.

1776 Amerikan Bağımsızlık Bilgirgesi, insanların yaşama, özgürlük ve mutluluk isteklerini tanımlar.

 1789’daki Fransız Devrimi sonucunda İnsanların ve Vatandaşların Hakları Bildirgesi yayımlanır. İnsanların bireysel ve toplumsal haklarını tanımlar.

1948’deki İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi Birleşmiş Milletler’ce imzalanan, modern hak anlayışını betimleyen bir belgedir. “İnsanlık ailesinin bütün üyelerinde bulunan haysiyetin ve bunların eşit ve devir kabul etmez haklarının tanınması hususunun, hürriyetin, adaletin ve dünya barışının temeli olmasına” çalışır.

Avrupa Sosyal Şartı, Türkiye dahil 47 Avrupa ülkesinde yürürlükte olan hak anlayışlarından biridir.

Türklerde: Orhun Yazıtları‘nda, töre kavramı ile hak anlayışının ilk kayıtlarını görürüz. Kutadgu Bilig devlet olmanın şartını hak ve hukukun belirlenmesi olarak betimler.

Sened-i İttifak(1808) padişah gücünü sorgulayan ve yetki tanımlayan ilk belgedir.

Tanzimat(1839), Islahat(1856), Kanun-ı Esasi(1876), Meşrutiyet(1878/1908) bizdeki haklar ile ilgili gelişmelerdir.

Önemli belgeler:

Magna Carta (1215, İngiltere)

İngiltere Haklar Bildirgesi (1689)

İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi (1789, Fransa)

ABD Haklar Bildirgesi (1789/1791)

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (1679)

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (1950)

Kanada Haklar ve Özgürlükler Şartı (1982)

Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı (2000)

*

Felsefede Hak[2]

Sokrates, Platon ve Aristoteles doğal hakkın varlığını savunmuştur. Evrensel hukuk kuralları vardır, yazılı değildir ve uygulanmasında yasa değil, mantık(sağduyu) kullanılmalıdır.

Thomas Aquinas Thomas Hobbes,  John Locke da benzer görüştedir. Hobbes’a göre insan doğada savaş halindedir. Devlet ile bu savaş hali dizginlenir. Akıllı insanın öncelikle barış talep etmesi gerekir. Evrensel- doğal hakların yerine gelmesi insanların barış önceliğine bağlıdır. Bu da ancak devletle mümkündür. John Locke, Hükümet Üzerine İnceleme eserinde doğal hukuk kuramını inceler. Kendi felsefesine adapte eder. Hobbes’un tariflerini eleştirerek devletin hayat, özgürlük ve mülkiyeti koruyamadığı durumlarda yıkılıp yenisinin kurulması gerektiğini söyler.

Karl Marx insan haklarının burjuva değerleri içerdiğini düşünür. Ona göre “bu sözde hakların hiçbiri, toplumdan soyutlanmış, kendi çıkar ve arzularının arkasına çekilmiş egoist insan gerçeğinin ötesine geçememektedir.

Hakların tanımı hakkında birden çok teori mevcuttur. Bunlar irade teoremi, menfaat teoremi ve ikisinin karması biçiminde düşünülebilir. Hak, bireyin, diğer insanların kendi hayatlarını yaşama şekline müdahale etmeden, kendi yaşamına yön verme özgürlüğüdür. Hukuk düzeninin kişilere tanımış olduğu yetkilerdir. Bu yetkilerin belirli bir sınırı vardır.

Bu haklar aşıldığı takdirde aşan kişi cezalandırılabilir ya da bu aşmayla hakkını ihlal ettiği kişiye tazminat ödemeye mahkûm edilebilir. Hak kullanılırken başkalarının haklarını çiğnemek suç veya haksız fiil teşkil eder.

Anayasamızda temel haklar ve özgürlükler:

I-Kişi hak ve hürriyetleri

1. Kişi dokunulmazlığı

2. Kişi hürriyeti ve güvenliği

3. Özel hayatın gizliliği ve korunması (Konut dokunulmazlığı haberleşme hürriyeti)

4. Yerleşme ve seyahat hürriyeti

5. Din ve vicdan hürriyeti

6. Düşünce ve kanaat hürriyeti

7. Bilim ve sanat hürriyeti

8. basın ve yayınla ilgili hürriyetler (Düzeltme ve cevap hakkı)

9. Toplantı hak ve hürriyeti (Dernek kurma hürriyeti toplantı gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı)

10. Mülkiyet hakkı

11. Hak arama hürriyeti

12. Temel hak ve hürriyetlerin korunması

II-Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler

1. Ailenin korunması

2. Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi

3. Çalışma ile ilgili haklar

4. Toplu iş sözleşmesi grev hakkı ve lokavt

5. Ücrette adalet sağlanması

6. Sağlık çevre ve konut hakkı

7. Gençliğin korunması ve spor hakkı

8. Sosyal güvenlik hakları

9. Tüketici hakları

10. Tarih kültür ve tabiat varlılarının korunması

III-Siyasi haklar ve ödevler

1. Türk vatandaşlığı

2. Seçme seçilme siyasi faaliyetlerde bulunma hakları

3. Kamu hizmetine girme hakkı

Hak; herhangi bir varlığın, kanunî veya ahlakî gerekçelerle, sahip olması veya yapabilmesi olağan şeyler. İnsan hakları, hayvan hakları ve devletlerarası hukuk gibi canlı ve cansız varlıkların haklarını tartışan ve düzenleyen pek çok farklı hak teorisi vardır[3].

Hakların tanımı,   hakkında birden çok teori mevcuttur. Bunlar irade teorisi, menfaat teorisi ve ikisinin karması biçiminde düşünülebilir. Hak, bireyin diğer insanların kendi hayatlarını yaşama şekline müdahale etmeden, kendi yaşamına yön verme özgürlüğüdür. Hukuk düzeninin kişilere tanımış olduğu yetkilerdir. Bu yetkilerin belirli bir sınırı vardır.  

 *

Devlet, gücün tek elde toplanıp herhangi bir yozlaşmayı engellemek için üç erkten oluşur: Yasama, yürütme ve yargı. Bunlardan yasama, insanların haklarının kullanım alanını belirler, sınırlarını çizer. Sınırları belirleme eylemi iki türlü olur ve bu belirleme şekillerinden hangisinin uygulanacağı her hak üzerinden ayrı ayrı tartışılır.  

Yürütme erki, yasamanın belirlediği şekilde, hakları sınırlandırarak güvenliği sağlamakla yükümlüdür. bu bağlamda polis ile ilgili bir örnek verecek olursak, polis yürütmenin bir parçası. Yani görevi yasa koymak değil. Ama polis mevcut yasaların sorunları nedeniyle hata yaptığı zaman, asıl sorunlu alan yasamanın yerine polis eleştirilmektedir.

  Yargı ise, hakların kullanım alanının aşıldığı ya da hakkın kullanım alanının taciz ya da tecavüz edildiği durumlarda devreye girer.

*

Devletin tanımı, felsefesi, kurulması, organları, kuralları, toprak ve egemenlik-toplum ilişkisi, vatandaşlık, hak ve ödevler, devletin kontrolü, vergi ve harcamalar, silahlı kuvvetler, devlet zulmüne direniş, devletin yasal zor kullanması ve bunun kontrolü, yönetenlerin belirlenmesi ve diğer konular itibariyle ayrı bir kitap konusudur.

Bu bir deneme olarak, sözlüklerde kavram taraması şeklinde oluştu. Değerlendirme konularımıza  açıklık getirmesi ve boyut kazandırması umuduyla, sözlük ve ansiklopedik eserlerden yararlanmayı sürdüreceğiz.