Makbul İbrahim Paşa’nın Akıl Dolu Tedbirleri

Yıl 1526. Osmanlı ordusu Mohaç Ovası’nda.

Muhteşem Süleyman 1526 yılında Macaristan seferine çıktığında Avusturya’nın en büyük güvenci İran idi.

Muhteşem Süleyman’ın muhteşem ilerleyişini durdurabilmek için Avusturya bir taraftan Papa’ya başvururken bir taraftan da İran’a ağır hediyeler ve büyük vaadlerle elçiler gönderiyordu. Önerilen formül kısa ve kesin idi: Biz Batı’dan zorlayalım, siz Doğu’dan zorlayın, şu Osmanlı’nın işini bitirelim.

İran’ın elinde 1501 yılından beri ustaca kullandığı “mezhep” silahı vardı. Doğrusu bu silahı da çok iyi kullanmayı biliyordu.

Anadolu’ya gönderdiği dâîler, dervişler, dedeler, halifeler… Her biri ayrı bir kimliğe girerek Anadolu’nun öz evlatlarını mezhep oltasıyla avlayarak İran’a gönderiyorlardı.

Rahmetli Faruk Sümer bu Türkmenlerin Batı’dan Doğu’ya göçlerini ve Safevî Devleti’nin kuruluşuna nasıl katkı sağladıklarını bu konuda bir kitap yazarak ortaya koydu. “Ben de bu yayladan Şah’a giderim” türküsü o günlerden bir hatıra gibi söylenip geldi.

1526 yılında Mohaç zaferi kazanıldığında Anadolu’da Safevî kökenli ayaklanmalar peş peşe sahneye konulmaktaydı.

Çukurova’da Beyce (Yekçe) Bey, Domuzoğlan, Seydi Bey isyanları Adana Sancakbeyi Ramazanoğlu Piri Mehmed Bey (Paşa) tarafından bastırıldı. Yozgat taraflarında ortaya çıkan Baba Zünnun ayaklanması da Safevî kökenli idi. Ancak Kalender Çelebi isyanı oldukça ciddi idi ve sancakbeyi veya beylerbeyi tarafından bastırılamayacak kadar büyüktü. Bizzat Sadrazam Makbul İbrahim Paşa’nın  Yeniçerileri alıp İstanbul’dan ordu ile Anadolu’ya geçmesi gerekli görüldü.

Kalender Çelebi, Hacı Bektaş Velî’nin postnişini idi. Yani onun makamına oturmuştu. Bektaşi rivayetlerine göre İskender oğlu Bektaş Çelebi, Hacı Bektaş Veli’nin evladından  Kadıncık Ana’nın oğlu Habib Efendi’nin torunlarından idi. Bu dinî kimliği Kalender Çelebi’ye kısa sürede binlerce insanı başına toplama imkânı verdi. Üzerine gönderilen Anadolu Beylerbeyi ve Karaman Beylerbeyi’nin kuvvetlerini perişan etti. Karaman Beylerbeyi Mahmud Paşa ve üç sancakbeyi şehit düştüler.

Sadrazam İbrahim Paşa bu yenilgiden kaçan askerleri orduya sokmadı. Yanında 5.000 kadar Yeniçeri bulunmaktaydı. İbrahim Paşa, isyanın temel sebebini öğrendi: Kalender Çelebi’ye destek verenlerin çoğu dirlikleri ellerinden alınan Dulkadirli tımarlı sipahilerdi. Maraş ve Kars-ı Maraş sancaklarında Dulkadiroğulları’ndan kalma çok sayıda tımarlı sipahi ve sipahi oğlanı vardı. Bunların sayıları Adana ve Antep gibi sancaklara kıyasla çok yüksek oranda idi.

İbrahim Paşa bu tımarlı sipahilere gizlice haber gönderdi. “Ne sebeple olursa olsun dirliği kesilenlere dirlikleri geri verilecek”ti. Bu garantiyi alan Türkmen sipahiler Kalender Çelebi ordusundan gizlice kaçmaya başladılar. Dağılma o kadar büyüktü ki yapılan hücumda Kalender Çelebi yakalanarak gailesi ortadan kaldırıldı.

Kıssadan hisse: Bazen kılıcın çözemediği bir düğümü akıllı bir adamın akıllıca tedbirleri ustaca, sızıltısızca çözebiliyordu. Bir isyanı, o isyanı doğuran sebepleri bilmeden, o sebepleri ortadan kaldırmadan çözmeye çalışmak akıllıca bir iş değil. Sonuçta isyan eden de bu toprakların bir zenginliği. Birisi eline silah verip onu hendeklerin içine sokuyorsa, birileri de bunun “çözüm” olmadığını Türkçe ve Kürtçe, belki de Ermenice diliyle bunlara anlatmalıdır. Bunu sağlayabilirsek bazı komşularımız belki çok üzülecek ama bu ülkenin insanı kazanacak.