Masal ve zaza masalları (2)

Masalların bazı özellikleri

Masallar,  başlangıçta bir diyeni varken daha sonra yaygınlaştıkça, yöreden yöreye, ülkeden ülkeye geçtikçe halkın malı olur. Masal, anonim bir edebiyat, deme, anlatı türüdür.

Masallarda yer ve zaman kavramları belirsizdir.

Anlatımda genellikle geniş zaman veya öğrenilen geçmiş zaman kipi (-miş’li geçmiş ) kullanılır.

Anlatım kısa ve yoğundur.

Masal kişileri her tabakadan seçilebilir. Masallarda cinler, periler, devler: de rol alır.

Masalların bir kısmı hayvanlarla ilgilidir. Masallarda dağ, taş, su, ateş, hava, toprak, herşey herşey konuşur. Kendi aralarında konuştukları gibi insanlarla da konuşurlar. Baskı rejimlerinde, hayvanların konuşturulması, bir savunmadır.

Genelde "Bir varmış bir yokmuş." diye başlar Dilek bölümü, "Gökten üç elma düştü." diye bir tekerleme ile biter.

Masallarda tekerleme vardır: Okuyucuyu ya da dinleyiciyi masalın düşsel evrenine sokmak amacıyla, genellikle masalın başında kullanılan kalıplaşmış birtakım sözlerdir.

Masalda Konu: Masallarda her insanı ilgilendiren evrensel değerler ve konular anlatılır. Özellikle çocuklara doğruluk, dürüstlük, iyilik, güzellik, ahlâklı olmak, erdemli olmak, yardımseverlik gibi duygular verilmek istenir. Ayrıca çevredeki kişilerin, olayların ve yöneticilerin eleştirileri de yapılır. Haksızlıklara karşı halkın ve halk içinde bir önderin direnmesi ve sonuçta mutlaka üstün gelmesi işlenir.

Masalda olay: Masallar olay eksenli bir edebiyat türüdür. Tamamen hayal ürünü olan bu olaylar, olağanüstü nitelikler taşıyabilir. Masallarda “olamaz” diye bir şey yoktur.

Masalda yer: Masalda belirli bir yer, çevre yoktur. Hayali bir yer, çevre söz konusudur. Bunlar da genellikle “Kafdağı’nın arkasında bir ülke, yedi kat yerin altı, periler padişahının ülkesi” gibi hayalî yerlerdir.

Masalda zaman: Masalda zaman da belirsizdir. Geçmişte bir zamandan söz edilir; ama aslında bu hayalî bir zamandır. “Bir varmış, bir yokmuş. Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, pireler berber iken, develer tellâl iken, ben babamın beşiğini tıngır mıngır sallar iken" gibi tekerlemeler aslında zamanın belirsizliğini ve olayın hayalî olduğunu da açıklar.

Masallarda Anlatım Özellikleri-Uslüp: Anlatım akıcıdır, uzun ve çapraşık olmaz, sözcükler açıktır, günceldir, herkes anlar. Özel isimlendirmeler açıklanır ve öğretir. Gereksiz tekrar olmaz ama tekerlemeler olur. Bunlarla dinleyen ayık tutulur. Kahraman yaşlanmaz. Masalda "olmaz" olmaz, herşey olabilir.

*

Vladimir Propp[1], incelediği 100 Rus Peri Masalından çıkardığı sonuçları Masalların Biçim Bilimi adlı eserinde toplamıştır. Bunlardaki ortak noktaları saptamıştır. Bu klasik bir çalışma olmuştur. Başka ülkelerin masalları bu ölçülere göre değerlendirilerek kıyaslamaktadır. V.Propp, masallarda 31 özellik saptamış ve bunları "İşlev" olarak isimlendirmiştir.

Masalın Yapısal Özellikleri:

1. Aileden biri evden uzaklaşır

2. Kahraman bir yasakla karşılaşır

3. Yasak çiğnenir

4. Saldırgan bilgi edinmeye çalışır

5. Saldırgan kurbanıyla ilgili bilgi toplar

6. Saldırgan kurbanı ya da servetini ele geçirmek için onu aldatmayı dener

7. Kurban aldanır ve istemeden düşmanına yardım etmiş olur

8. Saldırgan aileden birine zarar verir

9. Kötülük eksiklik bilinir. Bir dilek veya emirle kahramana gidilir.

10. Kahraman görevi kabul eder

11. Kahraman evinden ayrılır

12. Kahraman büyülü bir nesneyle karşılaşır. Yahut yardımcısını seçer.

13. Kahraman ileride bağışta bulunacak kişilere tepki gösterir

14. Büyülü nesne kahramana verilir

15. Kahraman aradığı şeyin (insan, sihirli obje) olduğu yere ulaşır

16. Kahraman ve saldırgan bir çatışmada karşı karşıya gelir

17. Kahraman özel bir işaret edinir

18. Saldırgan yenik düşer

19. Başlangıçtaki eksiklik ya da kötülük giderilir

20. Kahraman geri döner

21. Kahraman izlenir

22. Kahramana yardım edilir

23. Kahraman kimliğini gizleyip ülkesine veya başka bir ülkeye gider

24. Düzmece bir kahraman asılsız iddialar ortaya atar

25. Kahramana zor bir iş verilir

26. Kahraman bu zor işi yerine getirir

27. Kahraman tanınır

28. Düzmece kahraman, saldırgan ve kötü kişilerin gerçek kimliği ortaya çıkar

29. Kahraman yeni bir görünüm kazanır

30. Düzmece kahraman ve saldırgan cezalandırılır

31. Kahraman evlenir ve tahta çıkar

Masalın genel kurgusu böyledir. V Propp, bu işlevlerin tümünün tek bir masalda yer almadığını ve fakat bu sıranın değişmediğini belirtir.

Yani 31 işlevin birçoğu aynı kahramana düştüğü için masaldaki rol sayısı 7’yi geçmez.

Masaldaki roller: Saldırgan, Bağışçı, Yardımcı, Prenses, Gönderen, Kahraman, Düzmece kahraman.

Masalda tipler ve fonksiyonları: Düşmanın, Bağışcının, Aranan nesnenin, Büyülü yardımcının, Yönlendiricinin, Arayan Kahramanın, Sahte kahramanın hareket alanı vardır.

Masaldaki karakterler: İyi-kötü, haklı-haksız, güzel-çirkin, yardımcı-saldırgan, korkak-cesur, dürüst-hilekâr, cimri-cömert, bahtlı-bahtsız

Masal Motifleri: Mitolojik motifler, Hayvanlar, Yasak, Sihir, Ölüm, Harikuladelikler, Devler, İmtihanlar,    Akıllılar ve Aptallar, Aldatmalar, Geleceğin Tayini, Cemiyet, Mükâfatlar ve Cezalar, Esirler ve Kaçaklar, Anormal Zulümler, Cinsiyet, Hayatın Tabiatı, Din, Karakter Özellikleri, Mizah, Çeşitli Motif Gurupları.

Masal çeşitleri: Hayvan masalları, Olağan üstü ve gerçekçi masallar, Güldürücü masallar, Zincirlemeli masallar.

Masalın Özellikleri[2],[3]

1. Olağanüstü konular vardır.

2. Kahramanlar gerçeküstü özelliklere sahip olabilir.

3. Yer ve zaman belirsizdir.

4. Her masaldan bir öğüt, bir ders çıkarılabilir.

5. Masallar kalıplaşmış bir tekerleme ile başlar.

6. Masallarda olağanüstü varlıklar (cin, peri, melek) bulunabilir.

7. Masallar kalıplaşmış tekerlemelerle biter.

8. Masallar hep mutlu sonla biter.

9. Niteliği ne olursa olsun her şeyiyle hayal ürünüdürler.

10. Olaya dayalı sanatsal kurmaca metinlerdir.

11. Yazılı ve sözlü edebiyat ürünüdür.

12. Masalın finalinde her zaman iyiler kazanır.

13. Masallar iyiyi ve kötüyü anlatarak, çocukların olaylardan ders çıkarmalarını amaçlar.

[1] Vladimir Propp: Folklor (Orjinal isim: Theory and History of Folklore), Avesta Yayını, 142 s, Ciltsiz, 13 x ‎‎19 cm, İstanbul, 1998‎

[2]www.edebiyatogretmeni.org/masal/‎

[3] tr.wikipedia.org/wiki/Masal