Menkıbe, Arapça bir söcüktür, "güzel, iyi ve beğenilen bir iş yapmak, böyle bir davranışta bulunmak" anlamındadır.
Gülay Karaman[1],"İlk defa, IX. yüzyıldan itibaren yazılıp derlenmeye başlayan hadis külliyatlarında Hz. Peygamber ve ashabının faziletlerini anlatmak için kullanılmıştır. Bundan başka tarihî şahsiyetlerin hal tercümeleri, önemli kişilerin övülecek işleri ve hatta bazı mukaddes şehirlerin tasvirinden ibaret yazılara da menâkıb denilmiştir. Başlangıçta, Hz. Peygamber ve sahabelerinin üstün ahlâkını ve yaşantılarını anlatmak üzere oluşturulan menâkıbnâmeler daha sonraları tasavvuf ve tarikat erbabının hayatlarını da konu edinmişlerdir" demektedir.
Gülay Karaman,"Mevlana’nın Menkıbeleri Üzerine Folklorik Bir İnceleme"sinde Menkıbelerde folklorik unsurları araştırmıştır: "Bu çalışmada, Mevlana ve diğer Mevlevi büyüklerinin menkıbelerini anlatan bir menâkıbnâme olan Menâkıbu’l-Ârifîn’e dikkat çekmektedir. Menâkıbu'l-Ârifîn Mevlevi Ahmed Eflâkî tarafından şeyhi Ulu Arif Çelebinin isteği üzerine 14. yüzyılda Farsça olarak kaleme alınmıştır. Eser Mevlana ve diğer Mevlevi büyükleri hakkında ilk elden bilgi veren bir kaynak olduğu için Türk tarih ve kültüründe önemli bir yere sahiptir. Bu makalede Menâkıbu’l-Ârifîn’de incelenmek üzere şu başlıklar belirlenmiştir: Mekânlar, meslekler, eşyalar, giyim-kuşam, yiyecek ve içecekler, âdet ve gelenekler, tedavi".
Tarikat geleneğinde, kurucu ve ünlü Şeyhler, Veliler, Erenler, Arifler için yazılmış tezkereler, erkanmeler, risaleler, Vilayetname ve menkıbeler vardır. Bunların hemen hepsinin amacı, inancı pekiştirmek ve kişinin önemini, kerametlerini ve diğer olağanüstü hallerini göstermektir. Menakıp, Vilayetname sözcükleri ve eserler özellikle din-inanç konusundadır
Anadolu'da bin yıldan beri yazılmış ve binlerce Menkıbe ve Vilayetnamelerde yazılmış motifler hemen hep aynıdır ve tekrardan ibarettir. Bununla birlikte Eren kişi özellikle bir kerametiyle ünlenmektedir.
Haşim Şahin[2]; Türkiye Diyanet Vakfı-İslam Ansiklopedisine yazdığı "Menakıbname" adlı çalışmasında ünlü birçok Sofinin menakıbından söz etmektedir. Hatta bazı bölgelerde anlatılanlar birbirinden farklı da olabilmektedir.
Kutlu Özen[3] "Anadolu Erenlerinin Menkıbeleri" adlı çalışmasında Sivas yöresinden derlediği eren/evliya menkıbelerinin, diğer Menakıblarla aynı özellikleri taşıdığını saptamış ve bölümlerinde örnekleme yapmıştır. Buna göre;
Menakıplarda Motifler (Kutlu Özen - AY Ocak):
1. İnsanı diriltmek
2. Diriyi öldürmek
3. Duayı gerçekleştirmek
4. Gayptan ve gelecekten haber vermek
5. Mekân aşmak
6. Aynı anda muhtelif yerlerde görünmek
7. Vahşi hayvanları emrine almak
8. Bir anda çok uzak mesafeleri kat edebilme
9. Çeşitli hayvanların kalıbına girme
10. Ateşte yanmama
11. Suda kaynayıp ölmeme
12. Silah, zehir vs. öldürücü şeylerden etkilenmeme
13. Öleceği yeri ve zamanı önceden bilme
14 . Dağları, tepeleri, taş ve kayaları yürütme
15. Akarsuları durdurma, tersine akıtma
16. Suyu ve diğer içkileri yağ, bal veya başka maddelere çevirme
17. Taşı toprağı altın yahut tohum haline getirmek.
18. Mevsimin dışında çiçek veya meyve oldurma
19. Yağmur, kar veya dolu yağdırma
20. Yerden, taş veya kayadan su fışkırtma
21. Irmak, göl veya deniz üstünde yürüme
22. Hayvanları konuşturma
23. Başka yerde meydana gelen olayları bilme
24. Az yiyecekle çok kişiyi doyurma
25. Ejderha ile savaşarak halkı kurtarma
26. .Hasımlarını beddua ederek çeşitli şekillerde cezalandırma
27. Hızır ile görüşme
28. Tahta kılıçla düşmanlarını yenme
29. Hasımlarını taşa çevirme
30. Türk ordusuna yardım etme
31. Darda kalanların imdadına yetişme
32. Kudret top ile selamlaşma
33. Taşta atının veya bastonunun izini çıkarma
34 . Kellesini koltuğuna alarak savaş yerinden uzaklaşmak
35. Rüzgâra ve tabiat kuvvetlerine hükmetme
36. Halka görünerek onları ikaz etmek
37. Yattığı yeri belli etmek
38. Geyiklerden faydalanmak
39. Bir yerden diğer bir yere uçma
40. Suyu kutsayıp şifalı hale getirmek
41. Türbesinden çıkarak abdest alma
42. Tekke açacağı yeri belirleme
43. Adak yerine nur doğması
49. Öldükten sonra da varlıklarını sürdürme
50. Kösegi atmak
Menkıbenin Bazı Özellikleri
1. Kısa anlatılardır.
2. Kahramanları gerçek ve mukaddes kişilerdir.
3. Olayların belirli yeri ve zamanı vardır.
5. Anlatanlar da dinleyenler de olayın gerçek olduğuna inanır.
6. Bahis konusu Veli, hayatta iken veya öldükten sonra da anlatının merkezinde yer alır.
7. Sade bir anlatım tarzı vardır.
8. Belirli bir anlatıcısı yoktur, herkes anlatabilir.
.20160727090929.jpg)
