Osmanlı yıkılırken cemiyetler/fıkralar (1)

Genç öğrenciler, devletin içinde bulunduğu durumdan çıkması için; II. Abdülhamid yönetimine son verilmesi ve acilen Meşrutiyet yönetiminin kurulması fikrinde birleşerek örgütlendiler.Sayıları 12 olunca, gençler piknik süsü vererek, Haziran 1889'da Edirnekapı dışındaki bir bağda toplandılar: bağ bekçisi Aluş Ağa'nın başkanlığında, başkanlığa Ali Rüşdî'yi, sekreterliğe ‎Şerefeddîn Mağmûmî'yi, saymanlığa Âsaf Derviş'i seçtiler.Bu ‎toplantıya, "İnciraltı Toplantısı" veya "On İkiler Toplantısı" denilir.

Bu gizli Cemiyetin, İtalyan Karbonari Mason ‎Teşkilatı'nı örnek alarak hücreler halinde yapılanması kararlaştırıldı. Birinci hücrenin birinci üyesi İbrahim Temo oldu. Cemiyet toplantılarını her ‎Cuma farklı yerlerde sürdürdü.‎Tıbbiyelilerin kurduğu İttihad-ı Osmanî, İstanbul'daki sivil ve askeri diğer yüksekokul öğrencileri arasında ‎taraftar kazanarak hızla büyüdü.

Sultan II. Abdülhamid, cemiyetin varlığından ve faaliyetlerinden 1892 yılında haberdar oldu ve üyeler izlendi.  

İstanbul'da Ermeni eylemlerinin gerçekleştiği 1895 yılı, ittihatçıların ‎daha sert eylemlere yöneldiği yıl oldu. 30 Eylül 1895 tarihinde başkentte düzenlenen büyük Ermeni ‎yürüyüşünde Müslüman halkın Ermenilerin karşısına çıkmasıyla 3 gün kanlı çatışmalar yaşanmıştı.

Bu ‎gelişme karşısında eyleme geçen cemiyet üyeleri olanların yönetimin basiretsizliğinden kaynaklandığına, ‎halkın yönetime karşı harekete geçmesi gerektiğine dair bildirgeleri dağıttılar, duvarlara yapıştırdılar. Yapanlar yakalandı hapsedildi,sürgüne gönderildi.Kaçanlar Avrupaya ve Mısıra gittiler,bulundukları yerde cemiyet merkezleri oluşturdular ve örgütlenip propaganda yaptılar.

b- Muhalif Osmanlı Aydınları-Sürgünde çalışmalar: Ahmet Rıza Bey-Meşveret, Mizancı Murat Bey-Mizan Gazetesi

i- Ahmet Rıza Bey (Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti'nin kurulması-Meşveret Gazetesi)

Tıbbiye'nin üçüncü sınıfındaki Selanikli Nâzım, öğrenimini tamamlaması ve bir yandan da örgüt için ‎faaliyet göstermesi için 1894 yılında cemiyet tarafından Paris'e gönderildi, Paris Tıp Fakültesi'ne ‎kaydoldu. Kendisinden, o sırada Paris'te bulunan ve Jön Türkler arasında etkin bir isim olan Ahmet Rıza ‎Bey’i cemiyete üye yapması istenmişti.

Ahmet Rıza Bey, 1889 yılında Bursa Maarif Müdürü iken bir ‎görevle Paris’e gitmiş ancak geri dönmeyip Paris'e yerleşmiş bir Osmanlı aydını idi. Ülkeyi ve halkı ‎kurtarmanın ancak pozitif bilimleri ve eğitimi yaymakla mümkün olacağını düşünüyor; düşüncelerini ‎padişaha layihalar halinde sunmanın yanı sıra bastırıp dağıtıyor ve "La Jeune Turque" gazetesinde siyasi ‎yazılar yazıyordu[6]. Yazıları Paris’e kaçan öğrenciler arasında yankı uyandıran Ahmet Rıza, Selanikli ‎Nazım’ın teklifini kabul etti ve cemiyetin Avrupa teşkilatı kuruldu.

Avrupa’da faaliyet gösteren ‎muhalifler Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti adı altında birleşti. Avrupa teşkilatının başkanı Ahmet ‎Rıza, üyeleri Selanikli Nazım, Şerafettin Mağmumi ve Milaslı Halil Bey (Menteşe) idi[7]

Terakki ve İttihat, ‎Aralık 1895’ten itibaren Türkçe “Meşveret" gazetesini çıkardı[6].‎

ii- Mizancı Murat Bey-Mizan Gazetesi

Mülkiye Mektebi'nde tarih hocası olan Murat Bey de 1895 sonunda İstanbul'dan kaçarak ‎Paris'e gitti. İstanbul'da çıkardığı Mizan Gazetesi'nde yönetime yönelttiği eleştiriler sonucu gazetesi ‎‎1890’da kapatılmış; hazırladığı reform teklifi padişahtan ilgi görmemişti.

İstanbul’dan kaçıp geldiği ‎Paris'te Ahmet Rıza Bey’den beklediği ilgiyi göremeyince Londra'ya ve ardından Kahire'ye giden Mizancı ‎Murat Bey, düşüncelerini yaymak üzere Ocak 1896’dan itibaren gazetesi “Mizan”’ı Kahire’de yayımladı. ‎Anayasanın yürürlüğe konulmasını, İslam dünyasını birleştiren bir meşruti yönetim kurulmasını istiyordu.

‎ Mizancı ‎Murat Bey, yazıları nedeniyle idama mahkum edildi; İngiliz yönetimi tarafından Mısır’dan çıkarıldı ve tekrar Paris’e ‎geldi. Faaliyetleri ile Jön Türk düşüncesinde ve gruplaşmasında önemli rol oynadı[7].‎

Bu çalışmalar üzerine içerde geniş çaplı tutuklamalar oldu, 320 kişi "Şeref Vapuru" ile Fizana sürgüne gönderildi.İstanbul dışındada muhalefet gittikçe yayıldı.

II. Abdülhamid'e darbe girişiminden sonra   ‎İttihatçılar Avrupa'da toplandılar. Merkezleri Paris idi; ancak Osmanlı sarayının baskısıyla cemiyet ‎Paris'ten çıkarıldı ve yayın organları Meşveret kapatıldı ve gittikleri Brüksel'den de ‎çıkarıldı.‎

‎Cemiyetin 1896 yılında Paris'te gerçekleşen olağanüstü toplantısında Mizancı Murat Bey cemiyet başkanlığına ‎getirildi. Ahmet Rıza, Paris şubesinin başkanı olarak siyasi faaliyetlerini Dr. Nazım Bey ile birlikte Paris'te ‎sürdürdü. Cemiyetin merkezi ise Cenevre'ye taşındı; Mizancı Murat, Mizan dergisini Cenevre'de ‎çıkarmaya başladı. Abdullah Cevdet ve İshak Sükûti de Cenevre'ye gelerek Osmanlı Gazetesi'ni çıkardılar.‎

Padişah, Avrupa'daki İttihatçıları mücadeleden vazgeçirmek için Serhafiye Ahmed Celaleddin Paşa'yı ‎görevlendirdi. Paşa, 1897 yılı Haziran ayında Paris'e gitti.

iii- Hafiyebaşı Ahmed Celadettin Paşanın Cemiyet Üyeleri İçin Paris Hükümet Bildirisi (10-22 Temmuz 1897):   

a- İttihatçılara yurda dönmeleri halinde affedilecekleri ve memuriyet ‎verileceği

b-Avrupa’da eğitimlerine devam etmek isterlerse maaş bağlanacağı

c-yayınlarına devam ‎ederlerse vatandaşlıktan çıkarılacakları,

d-yurda dönmelerine izin verilmeyeceği bildirildi.

 İlk olarak ‎Mizancı Murad, Ahmed Celaleddin Paşa ile anlaştı ve yurda döndü. Onu diğer bazı ittihatçılar izledi. Bir ‎kısmı öğrenimlerini sürdürdüler; bir kısmı ise elçiliklerde görev kabul ettiler.

 Cemiyetin Cenevre merkez ‎komitesi dağıldı. Ahmet Rıza, Dr. Nazım ve Halil Ganem ise Ahmet Paşa ile hiçbir teması kabul etmedi.[5].

‎iv- Prens Sabahattin Ali: Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti

1899 yılında II. Abdülhamid'in eniştesi ve eski adliye nazırı olan Damat Mahmud Celaleddin Paşa'nın ‎oğulları Lütfullah ve Sabahattin'in birlikte Avrupa'daki İttihatçılara katılması cemiyete güç verdi. Paşa, ‎Osmanlı Gazetesi'ni İshak Sükûti'den devralıp Londra'da çıkarmaya başladı[5].‎

*

  I. Jön Türk Kongresi (4-9 Şubat 1902,Paris)

Osmanlı Terakki ve İttihad Cemiyetinin Cenevre şubesinin kurucusu Tunalı Hilmi, 1898 yılında Mısır'a giderek Kahire merkezini ‎yeniden kurmuştu. Bir kongre düzenleme düşüncesi rağbet görmedi.

Damat Mahmut Paşa ve oğulları baskılar neticesi Londra'dan ayrılarak Mısır'a gitmişlerdi. Mısır'da Prens Lütfullah ve Sabahattin, "Umum Osmanlı Vatandaşlara" hitaplı ‎iki beyanname ile Jön Türkler'in bir kongre düzenlemesini önerdiler. Bu çağrı sonucu 4-9 Şubat 1902 ‎tarihleri arasında Paris'te "Birinci Osmanlı Liberaller Kongresi" adıyla bir kongre toplandı.‎

Sonradan "I. Jön Türk Kongresi" diye anılan kongre, Fransız senatosu üyesi Lefévre-Pontalis'in evinde 47 ‎kişinin katılımı ile gerçekleştirildi[9].

Bu kongrede cemiyet, "âdem-i merkeziyet"-Prens ‎Sabahaddin öncülüğündeki grupla, "merkeziyetçi"- Ahmet Rıza öncülüğündeki grup arasında ikiye bölündü. ‎Düzenlenecek bir ihtilal için başka devletler ile işbirliği yapmak düşüncesine Ahmet Rıza grubunun ‎katılmaması üzerine kongre bir karar alamadan dağıldı.‎

I.Jön Türk Kongreden-1902 sonra Ahmet Rıza Bey Grubu, Terakki ve İttihat Cemiyeti adıyla ‎faaliyetlerini sürdürdü; Mısır’da Şura-yı Ümmet dergisi çıkarıldı[5].

Prens Sabahattin’in ve onun liderliğinde kurulan Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti faaliyetlerini sürdürdü[9]; yeni cemiyetin yayın organı olarak Terakki gazetesini çıkardılar[5].‎

‎