Osmanlı yıkılırken cemiyetler/fırkalar (2)

İTTİHAD VE TERAKKİ İKTİDARA DOĞRU

(Gizli Cemiyetten İktidara)

Dr.Ömer Uluçay

v- Osmanlı Hürriyet Cemiyeti (1906-Selanik)

‎1906 yılının Eylül ayında Selanik'te istibdat yönetimini yıkmayı amaçlayan ihtilalci bir cemiyet ‎olan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti kuruldu[7]. Yönetimi Mehmet Talat, İsmail Canbulat ve Rahmi ‎Bey üstlenmişti.

Aynı günlerde Mustafa Kemal, Şam'da Beşinci Ordu subayları arasında Vatan ve Hürriyet ‎Cemiyeti adlı örgütü kurmuş ve hemen ardından kısa bir süre için Selanik'e gidip orada bir şube açmıştı. ‎Osmanlı Hürriyet Cemiyeti önce Vatan ve Hürriyet ile birleşti. Selanik'e gidip görüşmeler yapan Doktor Nazım’ın çabaları ‎sonucu merkezi Paris’te bulunan Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti ile 27 Eylül 1907 tarihinde resmen ‎birleşti[10].‎

vı- Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC)-(27 Eylül 1907, Paris, Selanik)

Birleşme sırasında cemiyetin adı da değişti ve Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC) oldu (27 Eylül 1907)[7]. Paris, ‎cemiyetin dış merkezi; Selanik ise iç merkezi olarak kabul edildi. Bu birleşme ile İttihat ve Terakki siyasi ‎ve askeri bir nitelik kazandı.‎

‎29 Ekim 1907 tarihinde Mustafa Kemal de arkadaşı Ali Fethi Okyar'in ısrarı ile 322 numaralı üye olarak ‎derneğe girdi[11].‎

İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC)‎

Siyasi lideri: Talat Paşa

Askeri lideri (Kara-Deniz):Enver Paşa-Cemal Paşa

Slogan:‎Hürriyet, Müsavat, Adalet

Kuruluş-Kapanış:‎1889‎-‎1 Kasım 1918‎

Öncül-Ardıl: İttihad-ı Osmânî Cemiyeti, Teceddüd Fırkası

Merkez: İstanbul (kuruluşta: Selânik)‎

Gazete(leri)‎: Tanin

İdeoloji: Türkçülük

İttihat ve Terakki Cemiyeti[1], sonraları İttihat ve Terakki Fırkası): İkinci ‎Meşrutiyet'in ilânına önayak ve 1908-1918 yılları arasında kısa kesintilerle devlet yönetimine egemen ‎olan siyasi bir cemiyet/partidir.‎

Başlangıçta devletin anayasal bir düzene kavuşmasını amaçlayan gizli bir dernekti.1876 Teşkilatı Esasiye ‎Kununu (Anayasa)'nın kabul ile II. Meşrutiyet’in ilan edilmesinden sonra(1908) iktidarı denetleyen bir ‎siyası parti (İttihat ve Terakki Fırkası) ve 1912 yılında ise iktidar oldu.‎

‎ Üyeleri İttihatçılar olarak anılır. Cemiyetin 1918 yılında kendini feshetmesinden sonra üyelerinin çoğu ‎Milli Mücadele'de yer almıştır.‎

İttihatçılar, kendinden önce gelen Genç Osmanlılar (Jön Türkler) kuşağının devamıdır. Ancak "Jön ‎Türkler" ifadesi yalnızca ittihatçıları değil dönemin diğer muhalif kesimlerini de kapsar.‎

II. Jön Türk Kongresi (Paris,29 Aralık 1907)

‎1907 yılı sonunda Paris'te tüm muhalif gruplar ve Ermeni Devrimci Federasyonu (Taşnaksutyun)'un ‎katılımı ile Ahmet Rıza, Prens Sabahaddin ve Malumyan'ın ortak başkanlığında II. Jön Türk Kongresi ‎düzenlendi. dış müdahale konuşulmadı ve üç gün süren kongrenin sonuç beyannamesinde; katılımcıların II. Abdülhamid’i tahttan ‎inmeye zorlamak ve parlamenter bir yönetimin kurulmasını sağlamak hedefinde birleştikleri duyuruldu[9].‎

‎2- 1908 Devrimi‎-Manastır

Merkezi Selanik'te bulunan 3. Ordu,   1908 Devrimi'ni Selanik'te bulunan İttihat ve ‎Terakki merkez komitesince planlandı.  3 ‎Temmuz 1908 tarihinde Resne'de Kolağası Resneli Niyazi Bey'in 200 asker ve 200 sivilden oluşan bir çete ‎ile dağa çıkması ile ihtilal fiilen başladı.

Cemiyetin Manastır merkezi, padişaha, Kanun-ı ‎Esasî'yi yürürlüğe koymasını ve 26 Temmuz'a kadar Meclis-i Mebusan'ın açılmasına izin vermesini ‎isteyen bir telgraf çekti. Eyüp Sabri kumandasındaki Ohri Taburu ile Niyazi Bey komutasındaki Resne ‎taburu 22 Temmuz gecesi Manastır'da birleşti ve Manastır Fevkalade Kumandanı olarak görevli bulunan ‎Müşir Fevzi Paşa'yı dağa kaldırdılar.

23 Temmuz günü atılan 21 pare top atışı ile Manastır'da Meşrutiyet ‎yönetimi İttihat ve Terakki tarafından ilan edildi. Durum, Yıldız Sarayı'na telgraflarla bildirildi. 23 ‎Temmuz'u 24 Temmuza bağlayan gece Kanun-ı Esasî'nin yürürlüğe konmasına karar verildi ve resmi ilan ‎ertesi sabah gazetelerde yayımlandı.

İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin hareketi, çetecilik yoluyla yönetimi ‎ele geçiren ilk hareket olarak tarihe geçti.[12]‎

3- II. Meşrutiyet dönemi-İttihat ve Terakki Fırkası etkin rol alıyor

‎24 Temmuz 1908 tarihinde Meşrutiyet'in ilanından sonra İTC ‎hükümetleri dışarıdan kontrol etmeyi tercih etti. Aralık 1908'de seçilen Mebusan Meclisi'nde üyelerin büyük çoğunluğu İTC tarafından desteklenen ‎kişilerdi. Şubat 1909'da Kamil Paşa hükümeti mecliste İTC grubunun verdiği güvensizlik oyuyla düşürüldü. ‎Bu, Osmanlı Devleti tarihinde mecliste güvensizlik oyuyla düşürülen ilk ve son hükümet olmuştu. Hüseyin ‎Hilmi Paşa hükümeti, cemiyetin izni ile kuruldu.‎

‎1909 Kongresi ve Mustafa Kemal‎-"Ya siyaset ya askerlik"dedi

Cemiyet, 22 Eylül 1909 tarihinde Selanik'te bir gizli kongre daha düzenledi. Mustafa Kemal kongreye ‎Trablus delegesi olarak katıldı. Kongrede yaptığı konuşmasında partiyi tenkit etti. Cemiyet içinde ‎zabitlerin (subayların) bulunmaması gerektiğini, siyasetle uğraşanların ise askerlik görevini bırakması ‎gerektiğini söyledi. Aksi halde askerî emir-komuta zincirinin, cemiyetin hiyerarşisi ile karışacağını ve ‎askerî disiplinin sekteye uğrayacağını öne sürdü. Ona göre cemiyet, komita hüviyetinden çıkmalı ve ‎partileşmeliydi.[14]

Birçok parti yöneticisi Mustafa Kemal'in görüşlerine katılmadı. Sadece daha önceki ‎kongrede aynı fikri savunmuş olan Kâzım Karabekir destekledi.

Bu tarihten sonra Mustafa Kemal siyaseti ‎‎1919 yılına kadar bırakmış, sadece askerlikle ilgilenmeye başlamıştır.‎

‎4- 31 Mart Vakası‎ (1909)

Nisan 1909'da cemiyete muhalif gazeteci Hasan Fehmi Bey, Galata Köprüsü üzerinde kimliği belirsiz bir ‎kişi tarafından öldürüldü. Bu olay, İTC iktidarına karşı "31 Mart Vakası" olarak ‎ayaklanmaya dönüştü. Bu ayaklanma Selanik'ten gelen askerî birlikler tarafından bastırıldı ve cemiyet ‎eskisinden daha güçlü bir şekilde iktidara yerleşti.‎

‎31 Mart'ın sorumlusu olarak gösterilen II. Abdülhamid tahttan indirildi. Yerine getirilen V. Mehmed ‎Reşad, iktidarın elinde bir kukla olmaktan ileri gidemedi. Ağustos 1909'da yapılan Kanun-ı ‎Esasi değişikliğiyle siyasi güç, meclisin tekeline alındı.‎