İLK KADIN MİLLETVEKİLİMİZ İLK YÜCE DİVAN KARARIMIZ
Adana’yı 1. Dönem (23. Nisan 1923) TBMM’sinde temsil eden 8 milletvekili vardır. 2’si istifa edince 6 milletvekili kalmıştır. Bu 6 milletvekilinin 4’ü Adana Doğumlu, biri Bosna diğeri Ahıska doğumludur.
KOZAN’I KOZANLILAR TEMSİL ETMEDİ
(Burada etmedi derken Kozanlıların tepkisi anlamında değil şüphesiz.)
Kozan’ı ise 5 milletvekili temsil etmiştir.
Fikret Onuralp İstanbul; Mustafa Cantekin Çorum; Mareşal Fevzi Çakmak İstanbul; Reşit Ramabar Şam doğumludur. Sadece Hüseyin Çelik Kozan doğumludur.
Kozan’ı neden Kozanlılar temsil etmedi? Bulunamadı mı? Neler oldu? Bunlar konumuz değil. Bunu tarihçilere bırakıp, seçimle ilgili notlarımıza devam edelim.
Bu durum sadece Kozan için değil, Cebeli Bereket (Osmaniye) için de geçerlidir.
Cebeli Bereket’i 3 milletvekili temsili etmiştir.
İhsan Eryavuz Üsküdar; Faik Öztrak Malkara; ve Rasim Öztekin Debre- Kocacık doğumludur.
Kozan’da yine bir Kozanlı vardı, Cebeli Bereket’te o da yok. Yüce Divan ilk mahkumiyet kararını da Cebelübereket Milletvekiline verecektir.
HAFTA TATİLİ ADANALI’NIN ESERİDİR
Seçimleri anlatıyoruz ama bu arada Adana tarihi’nde göz ardı edemeyeceğimiz birgileri de nıt olarak verme ihtiyacı duymaktayız. Mustafa Kemal Atatürk Kurtuluş Savaşı Sonrası ilk kez 15 Mart 1923 tarihinde Adana’ya gelmiştir. Bu geliş bir çok açıdan önemliydi. Tarihe geçen “Ben de bu vakayiin ilk hissi teşebbüsü bu memlekette, bu güzel Adana’da doğmuştur” sözü bu gelişte söylenmiştir. Atatürk Milli Mücadelede Adana’dan öylesine olumlu etkilenmiştir ki, Esnaf Cemiyeti’nin hafta tatili isteğini bütün muhalefete rağmen Ankara’ya döner dönmez yasallaştırmıştır.
TBMM’nin 2. Dönemi (11 Ağustos 1923)
Adana’dan; Zamir Damar Arıkoğlu; Zekai Apaydın; İsmail safa Özler; Kemal Kusun;
Cebeli Bereket: İhsan Eryavuz; Avni Zaimler;
Kozan; Ali Saib Ursavaş, Ali Şadi Çelik Milletvekili oldular.
ABD RAPORLARINDA ADANA PARTİSİ
Çukurova Coğrafyası insanlık tarihinden itibaren merkezi yönetime ya baş kaldırmış ya da kendi koşullarına ve siyasi tercihlerine göre yaşamıştır. Hitiler Dönemi’nde bile Kizzuvatna, vasal krallık olarak varlığını sürdürmüştür. Halk partisi’nin tek başına iktidar olduğu dönemde, muhalefetin yapılmasının bile yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nde risk olduğu bir zamanda 29 Eylül 1930 tarihine gelindiğinde Adana’da bir parti kuruldu. Kurucusu hepimizin yakından bildiği Orhan Kemal’in babası Abdülkadir Kemali Öğütçü. Partinin adı “Adana Ahali Cumhuriyet Fırkası”dır.
Bu ilk muhalefet partisi midir? Hayır.
1924 Yılında Kazım Karabekir Paşa Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nı kurmuştur. İkinci olarak, Abdülkadir Kemali Öğütçü Adana’da parti kurmuş. Aynı yıl da Ali Fuat Okyar Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı kurmuştur. Partinin ömrü ancak 1 yıl 3 ay sürmüştür. 21 Aralık 1931 tarihinde kapatılmıştır. Kapatılma gerekçesi “Yönetim Kurulu Gösterememesi” dir.
Gerekçe bu olmasına karşın Abdülkadir Kemali Öğütçü, İstiklal Mahkemelerinde yargılanmak korkusuyla Şam’da soluğu almıştır.
ORDUDAN MI ATILDI İSTİFA MI ETTİ?
Peki Adana’da kurulan bu parti için ABD’ye verilen raporun içeriği nedir?
ABD Büyükelçiliği tarafından hazırlanarak 15 Ocak 1925’te ABD Dış İşleri Bakanlığı’na gönderilen raporda, partinin yayın organı Toksöz Gazetesi’nden de söz edilmiştir. Raporda Gazetenin sahibi Abdülkadir Öğütçü, “Siyasete atılmak için ordudan ayrılan eski bir subay” olarak tanımlanıyordu. Ancak hemen ardından Öğütçü’nün, “gerçekten istifa etmeyip, ordudan uzaklaştırılmış” olduğuna dair kuşkular dile getiriliyordu. Abdülkadir Öğütçü, “Siyasal değil, ekonomik bir programı temel alan” ve Adana’da kurulmaya çalışılan bir partinin başındaki temsilci olarak niteleniyordu. (Yurt Ans. C.1 /49 – Duru.s.203-204)
TBMM’nin 3. Dönemi
3 Kasım 1927 tarihinde yapılan seçimlerde Adana’dan; Zamir Damar Arıkoğlu; Kemal Kusun; Hilmi Uran, Kadri Bey
Cebeli Bereket’ten: İhsan Eryavuz; Ali Rıza Bebe; Avni Zaimler, Mehmet Sabri Toprak, General Naci Eldeniz milletvekili olarak seçildiler.
Kozan’a ne oldu?
Kozan Cumhuriyeti’in ilanı ile birlikte il olarak siyasi statü kazanmıştır. Fakat 1926 yılında il statüsü iptal edilerek Adana’ya bağlı bir ilçe konumuna getirilmiştir.
İl iken neden ilçe oldu? Bu sorunun yanıtını şimdilik bırakalım.
4 Mayıs 1931 Tarihinde yapılan seçimlerde Adana’dan: Damar Arıkoğlu; Hilmi Uran; Ali Münif Yeğenağa; Ömer Resul Biçer.
Cebeli Bereket’ten: General Naci Eldeniz; hasan basri; İbrahim Mete.
Seyhan’dan: İbrahim Safa Özler Milletvekili seçildiler.
İLK KADIN MİLLETVEKİLİMİZ: ESMA NAYMAN
Örnek Bir Cumhuriyet Kadını
1 Mart 1935 tarihindeki seçimlerde ise Seyhan’dan: General Naci Eldeniz, Esma Nayman, Tevfik Tarman, Damar Arıkoğlu, Hilmi Uran, Ali Münif Yeğenağa, Ömer Resul Biçer, İbrahim Mete milletvekili olarak seçildiler.
Esma Nayman, Sadrazam Giritli Mustafa Naili Paşa’nın kızı ve Adana’nın efsane milletvekili Kasım Gülek’in eşi Nilüfer Gülek’in teyzesidir. Adanalı Avukat Zihni Bey’le evlenince Adana’ya yerleşti. İngilizce, Fransızca ve Rumca bilmekteydi. Uluslararası Kadınlar Konseyi Üyeliği, Türkiye Kadınlar Konseyi Genel Sekreterliği ve Adana Meclisi Üyeliği görevleri yapmıştır.
KURULUŞ’TA BAYINDIRLIK ADANA’DAN SORULUR
1935 Yılına Kadar Bakanlıklarda Adana Milletvekilleri
Bu tarihe kadar 8 Hükümet Kurulmuştur.
Bunları 7’si ismet İnönü sadece 1 tanesi Ali Fethi Okyar tarafından kurulmuştur.
Şimdi hatırlayalım: Cumhuriyetin 3. Başbakanı Ali Fethi Okyar, ilk kez 1918 yılında Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası (Partisi) ni kurmuştur. 1924-1925 yılları arasında 4 ay kadar ( 22 Kasım 1924-03.03.1925) Başbakan olduktan sonra, 1930 yılında tekrar bir partinin kurucusu olarak görüyoruz. Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı kurmuştur. Atatürk’ün isteği üzerine kurduğu partiyi yine Atatürk’ün isteği üzerine feshetmiştir.
I-İnönü Hükümeti’nde İsmail Safa Özler Nafia Vekaleti görevini yürüttü. (Nafia Vekaleti bildiğiniz üzere Bayındırlık Bakanlığıdır.)
III Okyar Hükümeti’nde Bahriye Vekili İhsan Eryavuz. (Cebelübereket)
III İnönü Hükümeti’nde de Bahriye nazırı İhsan Eryavuz’dur (cebelübereket)
VI-İnönü Hükümetinde yine Nafia vekili Görevini yapan Zekai Apaydın, (hatırlanacağı üzere 1. Mecliste Adana Milletvekili idi bu kez Diyarbakır milletvekili) istifası üzerine yine Adana Milletvekili Hilmi Uran Nafia Vekili Olmuştur. (Hilmi Uran Ayrıca Adana Valiliği görevini yapmıştır)
VII İnönü Hükümetinde yine Adana Milletvekili Hilmi Uran Nafia vekilliği görevini üstlenmiştir.
Görüldüğü üzere Cumhuriyetin ilk kuruluş yıllarında 1935 yılına kadar kurulan 8 Hükümetin beşinde Adana Milletvekilleri bakan olarak görev yapmıştır.
YÜCE DİVAN’IN İLK MAHKÛMİYET KARARI ADANA’YA NASİP
UTANCINDAN SOYADINI DEĞİŞTİRDİ.
III. Okyar ve III İnönü Hükümetlerinde Cebelübereket Milletvekili ve Bahriye Vekili olarak gurur duyduğumuz İhsan Eryavuz, Yavuz Zırhlısının onarımı için havuz alımı sırasında bir Fransız şirketinden rüşvet aldığı iddiasıyla Yüce Divan’da yargılanır. Olay tarihe Yavuz – Havuz Yolsuzluğu olarak geçer. Yüce Divan Cumhuriyet tarihinin ilk mahkumiyet kararını verir. 1928’de İhsan Eryavuz’un milletvekilliği düşer.
Önemli bir not, bu olay o denli etkin oldu ki, İhsan Eryavuz soyadı kanunu ile aldığı soyadını dahi değiştirmiş, Topçu yapmıştır.
Bir de Türkiye’yi dolandıran birilerinin Afyon’a girerken “Türkiye Seninle Gurur Duyuyor” tezahüratlarını anımsayınca, insan düşünmeden edemiyor.
Gelecek bölümlerde: Adana’dan bakan olan milletvekillerini ve Oy oranları konularını inceleme ile yazı dizimize devam edeceğiz.