Osmanlıda Meclis-i Ayan

Bu Meclis, Osmanlı Meclis-i Umumi'nin bir kanadıdır. Heyt-i Ayan'nın üyeleri, Devlette Yüksek Görevlerde bulunan şahıslar, Hükümdar tarafından tayin edilmektedir. Asıl olan ve seçimle gelen ise Meclis-i Mebusan'dır.

Bu Meclisin üye sayısı Meb’usanın 1/3’ü kadar yani 90’dan fazla olması gerekirken bu sayıya varılmamıştır. Âyan sayısı 1909’da 44, 1910’da 48, 1911’de 58, 1914’te 48'tür.

Meclis-i Âyan II. Abdülhamit'in Dolmabahçe Sarayı'nda Meclis-i Umûmî'yi açtığı sırada işe ‎başladı (19 Mart 1877pazartesi günü). Server Paşa başkanlığında 27 üyesi vardı. II. ‎Abdülhamit Meclis-i Mebusan'ı dağıtınca (13 Şubat 1878) çalışmaları durdu, fakat üyeler ‎devletten maaş aldılar, kendilerine itibar edilmeye devam etti.‎

Bu heyet, II. Meşrutiyet'in ilanıyla yeniden görev aldı (17 Aralık 1908) ve kadrosu zaman ‎zaman değişti. Bu görev de ancak Mütareke devrine ve İstanbul'un İtilaf Devletleri tarafından ‎işgal edilmesine kadar devam etti (16 Mart 1920). Bu sırada Meclis-i Mebusan dağılmıştı, ‎Padişah tarafından atanan hükümet de kendi kendini lağvedince âyan heyeti varlığını ‎koruyamadı (4 Kasım 1922). Türkiye Büyük Millet Meclisi kurulunca tamamen hükümsüz oldu.‎

Teşkilat-ı Esasiye göre Ayan Meclisi:

• Ayanın başkan ve üyeleri, Meclis-i Mebusan’ın 1/3’ünü geçmemek kaydıyla doğrudan Padişah tarafından seçilir (Md. 60).
• Ayana seçilebilmenin şartları; herkesin itimadını kazanmış, devlet hizmetinde başarıya ulaşmış, tanınmış ve 40 yaşından aşağı olmamaktır (Md. 61).
• Ayan üyeliğine; kazaskerlik, elçilik, patriklik, hahambaşılık, görevlerinde bulunmuş olanlar, kara ve deniz feriklerinden gerekli şartları taşıyanlar seçilir (Md. 62).
• Ayan, Mebuslar Meclisi’nce gönderilen kanun tasarılarını inceleyip müzakere ederek; dinin esaslarına, padişahın hukukuna, hürriyete, vatanın müdafaa ve muhafazasına, genel ahlaka zarar verir bir şey görürse mütalaasını da ilave ederek kesin red veya değişiklik ve düzeltmeler yapılmak üzere Meclis-i Mebusan’a iade eder. Kabul edilenleri ise tasdik ettikten sonra Başbakana sunar (Md. 64).

Mebusan Heyetinin kabul ettiği kanun ve bütçe tasarıları âyan heyetine gelir ve burada dinî, ‎ahlâkî, iktisadî, sosyal, askerî v.b. açılardan incelenir, gerekiyorsa değiştirilir veya düzeltilmesi ‎için Mebusan heyetine geri giderdi. Âyan heyetinin kanun yapmak veya değiştirmek hakları da ‎vardı.‎

Meclis- i Âyan II. Abdülhamit'in Dolmabahçe Sarayı'nda Meclis-i Umûmî'yi açtığı sırada işe ‎başladı (19 Mart 1877). Server Paşa başkanlığında 27 üyesi vardı. II. ‎Abdülhamit Meclis-i Mebusan'ı dağıtınca (13 Şubat 1878) çalışmaları durdu, fakat üyeler ‎devletten maaş aldılar, kendilerine itibar edilmeye devam etti.‎

Bu heyet, II. Meşrutiyet'in ilanıyla yeniden görev aldı (17 Aralık 1908) ve kadrosu zaman ‎zaman değişti. Bu görev de ancak Mütareke devrine ve İstanbul'un İtilaf Devletleri tarafından ‎işgal edilmesine kadar devam etti (16 Mart 1920). Bu sırada Meclis-i Mebusan dağılmıştı, ‎Padişah tarafından atanan hükümet de kendi kendini lağvedince âyan heyeti varlığını ‎koruyamadı (4 Kasım 1922). Türkiye Büyük Millet Meclisi kurulunca tamamen hükümsüz oldu.‎

1960 Hükümet Darbesinden sonra kabul edilen 1962 Anayasa'sında TBMM, Osmanlının Genel Meclisi gibi iki kanattan oluştu: Millet Meclisi ve Senato. Bu pratik zaten Osmanlıda vardı. Bu dönemde de başarılı olarak uygulandı.

I. Meşrutiyet Dönemi Ayan Üyeleri (1876-1878)

1. Server Paşa – Reis
2. Ahmed Arifi Paşa – ‎Reis Muavini
3. Mustafa Nuri Paşa – ‎Sır Katibi
4. Mehmed Namık ‎Paşa –Müşir
5. Kayserili Ahmed ‎Paşa– Bahriye Nazırı
6. Abdurrahman Sami ‎Paşa – Eski Maarif ‎Nazırı
7. Ali Kabuli Paşa –‎‎ RusyaSefiri
8. Mehmed Halet ‎Paşa –Hicaz Valisi
9. Derviş Paşa –‎Ankara Valisi
10. Moralı İbrahim ‎Paşa – Bahriye ‎Nâzırı  
11. Ahmed Celal ‎Paşa – Meclis-i ‎Âli-i ‎TanzimatAzası
12. Marko Paşa –‎Mekteb-i ‎TıbbîyeNazırı
13. Uryanizade ‎Ahmed Esad ‎Efendi – Rumeli ‎Kazaskeri
14. Kara Halil ‎Efendi– Fetva ‎Emini
15. Hacı Tahir ‎Efendi – Meclis-i ‎Maarif Nazırı
16. Mehmed Arif ‎Efendi – ‎EskiŞura-yı ‎DevletAzası
17. Rıza Efendi – ‎Eski Divan-ı ‎Ahkam-ı ‎AdliyeHakimi
18. Bağdatlı Emin ‎Efendi – Şura-yı ‎Devlet Azası
19. Yorgaki Efendi –‎Şura-yı ‎DevletAzası
20. Daviçon Efendi –‎Şura-yı ‎DevletAzası
21. Serviçen ‎Efendi – ‎Mekteb-i ‎Tıbbîye ‎Nazırlığı ‎Memuru
22. Mehmed Emin ‎Bey – Eski ‎Mabeyn ‎Başkatibi
23. Düzoğlu ‎Mihran Bey –‎‎ Şura-yı ‎Devlet Azası
24. Aristarki ‎Logofet Bey –‎‎ Şura-yı ‎Devlet Azası
25. Said Halim ‎Paşa
26. Damat ‎Mahmud ‎İbrahim Paşa
27. Kostaki ‎Musurus ‎Paşa – Birleşik ‎Krallık Sefiri
28. Ahmed Hilmi ‎Efendi – ‎Daire-i ‎Ahkam-ı ‎Adliye Reisi
29. Kostaki ‎Antopulos ‎Paşa – Divan-ı ‎Ahkam-ı ‎AdliyeHakimi
30. Çırpanlı ‎Abdülkerim ‎Nadir Paşa –‎‎ Müşir
30.  

II.Meşrutiyet Ayanı (1908-1920)

1. Ali Rıza Paşa – ‎Reis
2. Ethem Paşa – ‎Müşir
3. Ömer Rüştü ‎Paşa – Harbiye ‎Nazırı
4. Ahmet Tevfik ‎Paşa – Eski ‎Hariciye Nazırı
5. Hasan Fehmi ‎Paşa – EskiŞura-‎yı DevletReisi
6. Mustafa Zihni ‎Paşa – EskiŞura-‎yı DevletReisi
7. Fatihli Mehmed ‎Tevfik Paşa –‎Ferik-i Evvel
8. Mısırlı Mehmed ‎Ali Fazıl Paşa
9. Sakızlı Ohannes ‎Paşa – Hazine-i ‎Hassa Nazırı
10. Ferik Arif Hikmet ‎Paşa – Bahriye ‎Nazırı
11. Gabriel ‎Noradunkyan – ‎Nafıa ve Ticaret ‎Nazırı
12. Ali Rıza Efendi
13. Saib Molla Bey - ‎Eski Şura-yı ‎Devlet Azası
14. Ali Rıza Paşa –‎Birinci Ferik
15. Ferik Muhiddin ‎Paşa
16. Birinci Ferik ‎Süleyman Paşa
17. Birinci Ferik ‎Mehmed Paşa
18. Ferik Şevket Paşa
19. Şerif Ali Haydar ‎Bey
20. Recaizade ‎Mahmud Ekrem– ‎Eski Evkaf ve ‎Maarif Nazırı
21. Abdurrahman ‎Efendi
22. Ali Galip Bey – ‎Eski Almanya ‎Sefiri
23. Nasuhi Bey
24. Faik Bey
25. Halim Bey
26. Dimitraki ‎Mavrokordato – ‎Ticaret ve Ziraat ‎Nazırı
27. Aleksandros ‎Mavroyeni –‎Sisam Eski Valisi, ‎diplomat
28. Georgiadis Efendi
29. Mustafa Nuri Bey
30. Faruki Sami Paşa
31. Bohor Efendi
32. Azaryan Efendi
33. Mısırlı Halil Hamada ‎Paşa –‎
34. Manastırlı İsmail ‎Hakkı Efendi –‎DarülfünûnMüderrisi
35. Metropolit Avxentios
36. Bessaraya Efendi
37. Seyyid Abdülkadir –‎Şeyh Ubeydullah'ın ‎oğlu
38. Ahmed Muhtar ‎Paşa – Müşir, ‎Sadrazam
39. Mehmed Said Paşa – ‎Sadrazam
40. Musa Kazım ‎Efendi – Şeyhülislam
41. Abdurrahman ‎Şeref –Vakanüvist
42. Aristarki Logofet ‎Bey
43. Fethi Franko Bey
44. Köse Mehmed Raif ‎Paşa – ‎Eski Haleb Valisi
45. Abraham Paşa– Eski ‎Mısır Başmabeyincisi     
46. Aram Efendi
47. Mehmed ‎Cemaleddin ‎Efendi –‎Şeyhülislam
48. Avlonyalı ‎Mehmed ‎Ferid Paşa – ‎Sadrazam
49. Damat Ferid ‎Paşa – ‎Sadrazam
50. Hüseyin ‎Hilmi Paşa – ‎Sadrazam
51. Deli Fuad ‎Paşa– Müşir
52. Şerif Nasır ‎Bey
53. Mehmed ‎Şerif Paşa
54. Reşid Akif ‎Paşa– ‎Dahiliye ‎Nazırı
55. Salih Hulusi ‎Paşa – Ferik, ‎Erkan-ı ‎Harbiye ‎İkinci Reisi
56. Temko ‎Popoviç ‎Efendi
57. Mahmud ‎Esad ‎Efendi – ‎Defter-i ‎Hakanî Nazırı
58. Davud ‎Efendi ‎Molko
59. Süleyman el-‎Büstani
60. Zareh Efendi ‎Dilber
61. Ziyaeddin ‎Efendi
62. Mustafa Nail ‎Bey – Eski ‎Maarif Nazırı
63. Şerif Cafer ‎Efendi
64. Aristides ‎Paşa ‎Yorgancıoğlu
65. Ahmed ‎Rıza – Eski ‎Meclis-i ‎Mebusan ‎Reisi
66. Şükrü Paşa
67. Mahmud ‎Şevket Paşa – ‎Müşir, ‎Sadrazam