Menkıbe (2)

Arif Ay[4], Efsane-Menkıbe konularında karşılaştırmalı bir çalışma yapmış ve bu konuyu işleyen Prof.Dr. Şükrü Elçin'in,"Halk Edebiyatına Giriş" isimli eserinde “Efsane-Menkabe” bahsinde şunları yazdığını aktarmaktadır: “İnsanoğlunun tarih sahnesinde göründüğü ilk devirlerden itibaren ayrı coğrafya, muhit veya kavimler arasında doğup gelişen; zamanla inanç, adet, anane ve merasimlerin teşekkülünde az çok rolü olan bir çeşit masallar vardır. Sözlü gelenekte yaşayan bu anonim masallara dilimizde Arapça:“Ustûre” (cem’i:esâtîr); Farsça:“Fesâne, efsâne”; Yunanca:“Mitos, mit” adı olarak verilmiştir". Bu konuda toplumun yarattığı masalların, menakıbların oluşmasını hazırladığını bildirmektedir.

Buna karşılık Prof. Dr. Saim Sakaoğlu, efsaneyi masaldan ayıran özellikleri şöyle sıralamaktadır: "Efsanelerin hemen hepsinde ortak bir hususiyet olarak, insanların doğruluktan ayrılmamaya davet edildiğini görürüz. Yalan söyleyenler, tartıda hile yapanlar, emanete ihanet edenler, doğru söze kulak asmayanlar, kendini beğenmişler ve daha başkaları, efsanelerde ya cezalandırılır veya ikaz edilirler. Gözlerini mal hırsı bürüyen pek çok insan, efsanelerin büyülü havasında iyilik yapmayı, doğru yola girmeyi kolaylıkla öğreniverir. Aslında, efsanelerin en mühim vasfı olan inandırabilme, ikna edebilme hususiyeti, bizleri hudutları çizili bir dünyada yaşamaya zorlar".

Efsane ve menkıbe arasındaki benzer ve ayrı olan yönler: "Masal, mitos, efsane türleri gibi menkıbeler de olağanüstü olayları konu edinmiştir. Öteki ‎türler gibi, başlangıçta bir fert tarafından ortaya konmuştur. Daha ‎sonra, anonim bir hüviyet kazanır".

Efsane-Menkıbe-Masal Farkları

1. "Menkıbelerin konusu gerçek kişilerdir. Bununla masal ve efsaneden ayrılır.
2. Bu gerçek kişilerin yaşadıkları ‎zaman ve mekân bellidir.
3. Masal ve efsanelerde, zaman ve mekân belirsizdir ya da ‎simgeseldir.   
4. Menkıbelere kutsallık izafe edilir ve buna inanılır.

       Onu, ‎masal ve efsaneden ayıran en  önemli fark budur. ‎

5. Menkıbeler, biçim olarak kısadır. Genellikle tek bir keramet olayı ‎anlatılır.
6. Menkıbede, üslûp ve edebî kaygı yoktur". 

Menkıbenin Özellikleri (Ahmet Yaşar Ocak)

1. Kahramanları gerçek ve mukaddes kişilerdir.

2. Olayların belirli yeri ve zamanı vardır.

3. eğlenmek, olayı izah etmek için uydurulmamıştır. Olayların gerçek olduklarına inanılır.

4.Yarı mukaddestirler ve bir doğma gibi kendilerini kabul ettirirler.

5. Konu edindikleri Veli hayatta olsun-olmasın hiç fark etmez.

6.Biçim olarak, kısa ve sade bir anlatım tarzı vardır.

Gürol Pehlivan[5], "Dinî Şahsiyetler Hakkında Oluşan Anlatılar" adlı Manisa ilinde yaptığı kapsamlı ve karşılaştırmalı çalışmasında, Menkıbe ve Efsane arasındaki ilişkiye dikkat çekerek şunları söylemektedir: "Genellikle mevcut çalışmalarda, bilinen tasnifler kullanılmaktadır. Hâlbuki bu tasnifler her zaman ihtiyaca cevap verememektedir.  Sonuçta dinî şahsiyetlerle ilgili üç nesir anlatı türünden söz edilebileceğini tespit ettik: “Menkıbe”, “Efsane” ve “Memorat (İnanç Anısı)”. Bu çalışmada bu üç türün birbirinden ayrılma ölçütleri; kahramanın hayatta olması, inanç şiddeti, tecrübe, zamansallık, metnin öznesi başlıkları altında incelenmiştir.

"Bu ölçütlerden kahramanın hayatta olması ve metnin öznesi, menkıbeyle diğer iki türü birbirlerinden ayırırken; inanç şiddeti, tecrübe ve zamansallık, inanç anısıyla efsaneyi ayırt etmeyi sağlamaktadır.

"1. Kahramanın hayatta olması: Bu ölçüt, menkıbeyi efsane ve inanç anısından ayırt etmektedir.  

2. İnanç şiddeti: Özellikle inanç anısı ile efsaneyi birbirinden ayırmada yararlı olmaktadır.

İnanç anısı, efsaneye kıyasla daha fazla inanılan bir türdür.

3. Tecrübe: İnanç anısında “olağanüstü tecrübe”yi yaşayan kişinin bizzat kendisi, tanıdıkları ya da adını verebildiği insanlardır. Efsanede ise, tecrübeyi yaşayan belirsizdir. 

4. Zamansallık: Tecrübe ölçütüne bağlı olarak efsanede zaman, inanç anısına göre, belirsizleşmekte veya eskimektedir.

5. Metnin öznesi: menkıbenin öznesinin dinî şahsiyettir.

Bu ölçütlere yenilerini eklemek mümkündür.  

Son olarak, türü ne olursa olsun bu metinlerin asıl amacı; dinî şahsiyetin kutsallığını açıklamaktır. Dolayısıyla hikâye etme şekli çok defa bir amaç değil, sadece araçtır. Önemli olan dinleyene “anlatının mesajını” nakledebilmektir.

Oğuz Erdoğan[6] " Dinî Şahsiyetler Etrafında Oluşan Anlatı Türlerinin Tasnif Ve Derlenmesi Üzerine Düşünceler: Aziz Mahmud Hüdâyî Örneği" adlı teorik ve derleme çalışmasında efsane, menkıbe ve memorat hakkında genel bilgiler yanında örneklemeler üzerinden açıklamalar yapmaktadır: "Menkıbe ve memoratlar efsanenin alt türleri olarak görülmeli, ancak farklı başlıklar altında toplanmalıdır. Toplanan bu metinlerin araştırmacıya kazandırdığı fikirlerle söz konusu şahsiyetin halk arasındaki yerini geçmişten günümüze mukayeseli olarak tespit etmede yardımcı olacaktır".

*

Kaynaklar

1. Ahmet Yaşar Ocak, Bektaşi Menakıpnamelerinde İslam Öncesi İnanç Motifleri, Enderun Kitabevi, İstanbul 1983
2. Ahmet Yaşar Ocak, Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Menakıbnameler (Metodolojik Bir Yaklaşım), Ankara 2010 
3. Seyit Kemal Karaalioğlu, Ansiklopedik Edebiyat Sözlüğü, 3. bs., İnkılap ve Aka Kitabevleri, İstanbul,1983.
4. Emin Özdemir, Örnekli Açıklamalı Edebiyat Bilgileri Sözlüğü, Remzi Kitabevi, İstanbul 1990.
5. Doğan Kaya, Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Terimleri Sözlüğü, 1. basım Akçağ Yay., Ankara 2007.
6. Fikret Karaman ve arkd. Dini Kavramlar Sözlüğü, Diyanet İleri Başkanlığı Yay., Ankara 2006
7. Saim Sakaoğlu, 1997. “Efsane-Menkıbe Bağı”, V. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Halk Edebiyatı Seksiyonu Bildirileri, II, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
8. Yavuz, Muhsine Helimoğlu, 1993. Diyarbakır Efsaneleri Derleme-Araştırma-İnceleme, Ankara: DorukYayınları.
9. Boratav, Pertev Nail: 1982. 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı, İstanbul: Gerçek Yayınları.
10. Naciye Yıldız, "Menkıbeler",Türk Dünyası Edebiyat Tarihi, C. II, Ankara 2002, 
11. Haluk Gökalp, "Ahi Evran-ı Velî'nin Menkıbevî Kişiliği", Ahilik Araştırmaları Dergisi, C. I, S. II, Ankara 2005
12. Ahmed ‎Ateş, (1964), "Menâkıp",İslâm Ansiklopedisi (M.E.B.), C.VII, İstanbul, Milli Eğitim Basımevi, s. 701-702.