Anlatım biçimleri

Anlatım biçimleri[1], anlatılacak olay veya kavramların nasıl anlatıldığını belirten edebiyat terimidir; yazarın anlatımını yaparken kullandığı üsluba, başvurduğu yönteme anlatım biçimi denir. Anlatılacakların türüne ya da amacına göre değişik anlatım biçimleri kullanılır.

Anlatım, normal konuşma dili veya şiir veya bunların karışımı şeklinde olur. Konuşan, biz(kendimiz)iz veya bir başkasından aktarma şeklindedir. Duygu ve düşünler, fikirler, olaylar farklı şekillerde sunulur, takdim edilir.

1- Açıklayıcı anlatım

Konu, öğretilmek, anlaşılmak için anlatılır, açıklanır: Makale, deneme, sohbet, fıkra, eleştiri, düşünce yazıları, bilimsel yazılar, ders kitapları, ansiklopedilerde kullanılır:

• Genellikle nesnel anlatım kullanılır.
• Sanatlı sözlere yer verilmez.
• Dili yalın ve anlaşılır olmalıdır.

2- Betimleme-tasvirli anlatım:

Görünen, açıklanan herşey tasvir edilir, adeta fotoğrafı çekilmiştir. Yazar iyi bir gözlemcidir. Betimleme; öznel(şahsi) veya nesnel(objektif) olur.

• Tasvirde görsellik vardır. Daha çok görülen varlıklar betimlenir.
• Tasvirde ayrıca; koklama, tatma, duyma, dokunma gibi duyular da devreye girer.
• Niteleme sözleri sıkça kullanılır.

3- Tartışmacı anlatım:

Kişi kesin hüküm koymaz, şartlı konuşur, başkalarının söylediklerini veya alternatifleri öne sürer ve değerlendirir. Daha çok bilimse eserlerde kullanılır.

• Daha çok eleştiri, makale, deneme vd. düşünce yazılarında kullanılır.
• Ortaya atılan görüşler genellikle kanıtlanır.
• Yazının başında yazarın karşı çıktığı ve benimsediği düşünce belirtilir. Daha sonra yazar, düşüncelerinin dayanaklarını açıklar.
• Yazar, karşı çıktıklarını geçersiz kılan delilleri gösterir.  Bunun için, her çeşit inandırıcı delili ve düşünceyi dayanak yapar. Okuyanı ikna etmelidir.
• Her zaman bir hükme varması şart değildir. Konunun tartışılmasını da isteyebilir.
• Yazı, sohbet ve söyleşi gibi rahat, samimi bir dile sahiptir.

4- Öyküleyici anlatım

Olaylar; bir akış halinde; yer, zaman, kişi üzerine kurulmuş bir anlatım biçimidir. Amaç, okuyucuyu olay içinde yaşatmaktır. Daha çok roman, hikâye, anı, gezi, biyografi, otobiyografi, tiyatro vd. eserlerde kullanılır. Olay: eserde yer alan kişi ya da kişilerin yaptıkları işlerdir. Olaylar; olağan ve olağanüstü olabilir; yer, zaman ve kişilere bağlı olarak gerçekleşir.

• Öyküleyici anlatımda zaman hareket halindedir ve gerçekleşen olaylar barındırır.
• Genellikle geçmiş ve bazan şimdiki zaman kipi kullanılır.
• Olaylar sıralıdır. Gerçi öyküleme yöntemleri de farklıdır, sıra buna göre değişir.
• Düşünceler; olaylarda ve konuşma ve davranışlarda, mekânda dile gelir.

5- Coşturucu-Lirik Anlatım[2]:

Coşturucu anlatımda "ben" ve "biz" zamiri hareket noktası durumundadır. Bu tür anlatımlarda heyecan, mutluluk veya mutsuzluk ifade eden; dinî duyarlılık, derin düşünce, yü­celtme gibi hâlleri dile getiren söz öbekleri kullanılır.

6- Destansı-Epik Anlatım:

• Olağanüstü olaylar ve kişiler anlatılır.
• Destan türünün yiğitçe havası vardır.
• Yapıp etmeler yani fiiller ön plandadır.
• Tarihi konular ve kahramanlıklar işlenir.
• Etkileyici bir özellik taşır.
• Sürekli hareket vardır.
• Kelimeler mecaz ve yan anlamlarda kullanılabilirler.
• Şiir, destan roman, hikâye, tiyatro, destansı anlatımın kullanıldığı türlerdir.
• Anlatımda abartıya yer verilebilir.
• Sanatlı bir dil kullanılır.

7- Emredici Anlatım:

Emredici sözlü ve yazılı anlatım okuyucuyu bir iş yapmaya, bir eylemde bulunmaya, bir davranışı gerçekleştirmeye zorlar. Bu anlatım türünde emir, telkin, öneri ifade eden kelime ve kelime gruplarının çok kullanıldığı görülür. Bu tür metinlerin öğretici ve açıklayıcı yönleri de bulunmaktadır.

8- Kanıtlayıcı anlatım

Öğretici metinler açıklama, aydınlatma, bilgi verme amaçlarıyla yazılır. Öğretici metinlerde söz sanatlarına, dilin bünyesine mal olmamış yan anlam ifade eden kelime ve kelime grup­larına yer verilmez. Öğretici metnin anlaşılması ve yorumlanması için okuyucunun verilen bilgiyi kav­rayabilecek birikime sahip olması gerekir.

9- Düşsel (Fantastik) Anlatım:

Fantastik metinler, gerçek dışı ve düşsel nitelikteki olgu ve olu­şumları anlatan metinlerdir. Büyük ölçüde bireysel istek ve kaprislere göre biçimlenmiş, amacı somut bir işlevi yanıtlamak olmayan, özellikle genel-geçer eğilimlere uymayı yadsıyan her tür sanatsal ürün, tutum ve davranışa fantezi denir. Fantastik, soyutlaştırma yüzey ya da hacim sanatlarında gerçek varlıklara gönderme yapan betilerin tanınamayacak derecede yalınlaştırılmasıdır. Düşsel (Fantastik) metinlerde,..hayale sığınma ve yaşanılan gerçeklikten kaçış söz konusudur.

10- Gelecekten Söz Eden Anlatım:

Bu tür metinler gelecekten söz eden metinlerdir. Ütopya metin­lerini de bu gruba dahil edebiliriz. Bu tür metinlerde gelecek zaman bildiren sözler ve gelecek zamanlı çekimli fiiller kullanılır.

11- Söyleşerek (Diyalog) Anlatım:

Sohbet, diyalog, mülakat adı verilen metinler söyleşme çevresinde oluşur. İç konuşma (monolog) da söyleşmeye dayanır. Günlük hayat, roman, hikâye ve tiyatrolarda karşılıklı konuşma (diyalog) ve ikiden fazla kişinin konuşmasına bağlı metinler, söyleşme anlatım türü çevresinde oluşur.

12- Mizahî Anlatım:

Mizaha hayatın hemen her öğesi girer. Ancak başkalarına aktarıldığında bir forma girerek edebiyata yansır. Söz olarak doğan mizah yazıya geçirildiğinde edebi bir kimliğe bürünür. Mizah kavramı güldürme amacının yanı sıra dolaysız olarak yergiyi ve öfkeyi de içerir. Mizahın sınırları ironiden sövgüye kadar uzanır. Mizahın geniş bir anlatım ve içerik alanı vardır. Öfkenin, düşmanlığın dışa vurulduğu, toplumsal eleştirinin dile getirildiği önemli bir edebiyat türüdür.

• Ses, taklit, hareket ve konuşma önemlidir.
• Mizahi unsurlarda gerçekten sapma vardır.
• Amaç okuyucuyu düşündürmek ve eğlendirmektir.
• Roman, hikâye, tiyatro, şiir, deneme gibi türlerde kullanılır.
• Mizahi anlatımlarda dil(sanatsal, edebi işlevlerde) kullanılır.
• Gereksiz söz tekrarı yapılmaz.
• Ses akışını bozan, söylenmesi güç sesler ve kelimeler yoktur.
• Dil ve ifade sade, gösterişsiz ve pürüzsüzdür.
• Düşünce ve duygular kısa ve kesin ifadelerle dile getirilir.

Mizahta abartma, ironi gibi ince zekâ ürünü yöntemlerin yanı sıra aşağılamalar da vardır. Mizah, düşüncelerin nükte, şaka ve takılmalarla süslenip anlatıldığı bir söz veya yazı çeşididir. Bu anlatımda ses, hareket, konuşma, görünüş taklitlerinin rolü çok büyüktür.

13. Öğretici anlatım

• Dil daha çok göndergesel/algı yaratan işlevde kullanılır.
• Söz sanatlarına, kelimelerin mecaz anlamı yer verilmez.
• Verilen bilgiler örneklerle ve tanımlarla pekiştirilir.
• Daha çok nesnel cümleler kullanılır.
• Açıklama, aydınlatma, bilgi verme amaçlarıyla yazılır.
• Öğretici metnin anlaşılması ve yorumlanması için okuyucu birikime sahip olmalıdır. 
• İfade hiçbir engele uğramadan akıp gitmelidir.
• Gereksiz söz tekrarı yapılmaz.
• Ses akışını bozmamalı, zor seslere yer yoktur.
• Dil ve ifade sade, gösterişsiz ve pürüzsüzdür.
• Düşünce ve duygular, kısa ve kesin ifade edilir.   
• Bu anlatım türü ansiklopedilerde, ders kitaplarında kullanılır.