İTTİHAD VE TERAKKİ İKTİDARA DOĞRU
(Gizli Cemiyetten İktidara)
Dr.Ömer Uluçay
v- Osmanlı Hürriyet Cemiyeti (1906-Selanik)
1906 yılının Eylül ayında Selanik'te istibdat yönetimini yıkmayı amaçlayan ihtilalci bir cemiyet olan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti kuruldu[7]. Yönetimi Mehmet Talat, İsmail Canbulat ve Rahmi Bey üstlenmişti.
Aynı günlerde Mustafa Kemal, Şam'da Beşinci Ordu subayları arasında Vatan ve Hürriyet Cemiyeti adlı örgütü kurmuş ve hemen ardından kısa bir süre için Selanik'e gidip orada bir şube açmıştı. Osmanlı Hürriyet Cemiyeti önce Vatan ve Hürriyet ile birleşti. Selanik'e gidip görüşmeler yapan Doktor Nazım’ın çabaları sonucu merkezi Paris’te bulunan Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti ile 27 Eylül 1907 tarihinde resmen birleşti[10].
vı- Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC)-(27 Eylül 1907, Paris, Selanik)
Birleşme sırasında cemiyetin adı da değişti ve Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC) oldu (27 Eylül 1907)[7]. Paris, cemiyetin dış merkezi; Selanik ise iç merkezi olarak kabul edildi. Bu birleşme ile İttihat ve Terakki siyasi ve askeri bir nitelik kazandı.
29 Ekim 1907 tarihinde Mustafa Kemal de arkadaşı Ali Fethi Okyar'in ısrarı ile 322 numaralı üye olarak derneğe girdi[11].
İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC)
Siyasi lideri: Talat Paşa
Askeri lideri (Kara-Deniz):Enver Paşa-Cemal Paşa
Slogan:Hürriyet, Müsavat, Adalet
Kuruluş-Kapanış:1889-1 Kasım 1918
Öncül-Ardıl: İttihad-ı Osmânî Cemiyeti, Teceddüd Fırkası
Merkez: İstanbul (kuruluşta: Selânik)
Gazete(leri): Tanin
İdeoloji: Türkçülük
İttihat ve Terakki Cemiyeti[1], sonraları İttihat ve Terakki Fırkası): İkinci Meşrutiyet'in ilânına önayak ve 1908-1918 yılları arasında kısa kesintilerle devlet yönetimine egemen olan siyasi bir cemiyet/partidir.
Başlangıçta devletin anayasal bir düzene kavuşmasını amaçlayan gizli bir dernekti.1876 Teşkilatı Esasiye Kununu (Anayasa)'nın kabul ile II. Meşrutiyet’in ilan edilmesinden sonra(1908) iktidarı denetleyen bir siyası parti (İttihat ve Terakki Fırkası) ve 1912 yılında ise iktidar oldu.
Üyeleri İttihatçılar olarak anılır. Cemiyetin 1918 yılında kendini feshetmesinden sonra üyelerinin çoğu Milli Mücadele'de yer almıştır.
İttihatçılar, kendinden önce gelen Genç Osmanlılar (Jön Türkler) kuşağının devamıdır. Ancak "Jön Türkler" ifadesi yalnızca ittihatçıları değil dönemin diğer muhalif kesimlerini de kapsar.
II. Jön Türk Kongresi (Paris,29 Aralık 1907)
1907 yılı sonunda Paris'te tüm muhalif gruplar ve Ermeni Devrimci Federasyonu (Taşnaksutyun)'un katılımı ile Ahmet Rıza, Prens Sabahaddin ve Malumyan'ın ortak başkanlığında II. Jön Türk Kongresi düzenlendi. dış müdahale konuşulmadı ve üç gün süren kongrenin sonuç beyannamesinde; katılımcıların II. Abdülhamid’i tahttan inmeye zorlamak ve parlamenter bir yönetimin kurulmasını sağlamak hedefinde birleştikleri duyuruldu[9].
2- 1908 Devrimi-Manastır
Merkezi Selanik'te bulunan 3. Ordu, 1908 Devrimi'ni Selanik'te bulunan İttihat ve Terakki merkez komitesince planlandı. 3 Temmuz 1908 tarihinde Resne'de Kolağası Resneli Niyazi Bey'in 200 asker ve 200 sivilden oluşan bir çete ile dağa çıkması ile ihtilal fiilen başladı.
Cemiyetin Manastır merkezi, padişaha, Kanun-ı Esasî'yi yürürlüğe koymasını ve 26 Temmuz'a kadar Meclis-i Mebusan'ın açılmasına izin vermesini isteyen bir telgraf çekti. Eyüp Sabri kumandasındaki Ohri Taburu ile Niyazi Bey komutasındaki Resne taburu 22 Temmuz gecesi Manastır'da birleşti ve Manastır Fevkalade Kumandanı olarak görevli bulunan Müşir Fevzi Paşa'yı dağa kaldırdılar.
23 Temmuz günü atılan 21 pare top atışı ile Manastır'da Meşrutiyet yönetimi İttihat ve Terakki tarafından ilan edildi. Durum, Yıldız Sarayı'na telgraflarla bildirildi. 23 Temmuz'u 24 Temmuza bağlayan gece Kanun-ı Esasî'nin yürürlüğe konmasına karar verildi ve resmi ilan ertesi sabah gazetelerde yayımlandı.
İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin hareketi, çetecilik yoluyla yönetimi ele geçiren ilk hareket olarak tarihe geçti.[12]
3- II. Meşrutiyet dönemi-İttihat ve Terakki Fırkası etkin rol alıyor
24 Temmuz 1908 tarihinde Meşrutiyet'in ilanından sonra İTC hükümetleri dışarıdan kontrol etmeyi tercih etti. Aralık 1908'de seçilen Mebusan Meclisi'nde üyelerin büyük çoğunluğu İTC tarafından desteklenen kişilerdi. Şubat 1909'da Kamil Paşa hükümeti mecliste İTC grubunun verdiği güvensizlik oyuyla düşürüldü. Bu, Osmanlı Devleti tarihinde mecliste güvensizlik oyuyla düşürülen ilk ve son hükümet olmuştu. Hüseyin Hilmi Paşa hükümeti, cemiyetin izni ile kuruldu.
1909 Kongresi ve Mustafa Kemal-"Ya siyaset ya askerlik"dedi
Cemiyet, 22 Eylül 1909 tarihinde Selanik'te bir gizli kongre daha düzenledi. Mustafa Kemal kongreye Trablus delegesi olarak katıldı. Kongrede yaptığı konuşmasında partiyi tenkit etti. Cemiyet içinde zabitlerin (subayların) bulunmaması gerektiğini, siyasetle uğraşanların ise askerlik görevini bırakması gerektiğini söyledi. Aksi halde askerî emir-komuta zincirinin, cemiyetin hiyerarşisi ile karışacağını ve askerî disiplinin sekteye uğrayacağını öne sürdü. Ona göre cemiyet, komita hüviyetinden çıkmalı ve partileşmeliydi.[14]
Birçok parti yöneticisi Mustafa Kemal'in görüşlerine katılmadı. Sadece daha önceki kongrede aynı fikri savunmuş olan Kâzım Karabekir destekledi.
Bu tarihten sonra Mustafa Kemal siyaseti 1919 yılına kadar bırakmış, sadece askerlikle ilgilenmeye başlamıştır.
4- 31 Mart Vakası (1909)
Nisan 1909'da cemiyete muhalif gazeteci Hasan Fehmi Bey, Galata Köprüsü üzerinde kimliği belirsiz bir kişi tarafından öldürüldü. Bu olay, İTC iktidarına karşı "31 Mart Vakası" olarak ayaklanmaya dönüştü. Bu ayaklanma Selanik'ten gelen askerî birlikler tarafından bastırıldı ve cemiyet eskisinden daha güçlü bir şekilde iktidara yerleşti.
31 Mart'ın sorumlusu olarak gösterilen II. Abdülhamid tahttan indirildi. Yerine getirilen V. Mehmed Reşad, iktidarın elinde bir kukla olmaktan ileri gidemedi. Ağustos 1909'da yapılan Kanun-ı Esasi değişikliğiyle siyasi güç, meclisin tekeline alındı.
[1] Vikipedi, özgür ansiklopedi