İTTİHAT VE TERAKKİ İKTİDARI-SAVAŞ VE DAĞILMA
Dr.Ömer Uluçay
5- Sopalı Seçimler- Halâskâr Zâbitân, Bâb-ı Âli Baskını (23 Ocak 1913)
Cemiyet birliği teminde zorlandı, 1911 yılında meclis içinde yeni muhalif partiler ortaya çıktı. Eylül 1911’deki kongreden sonra kurulan Hürriyet ve İtilaf Fırkası, en büyük rakipti.
Şubat 1912'de yapılan meclis seçimleri, yaşanan şiddet olayları ve yolsuzluklar nedeniyle tarihe Sopalı seçim olarak geçti ve hemen her yerde İTC adayları kazandı. Bunun üzerine muhalefet seçim sonuçlarını gayrimeşru ilan ederken; ordu içinde Halâskâr Zâbitân adıyla, İTC iktidarına son vermeyi hedefleyen bir örgüt ortaya çıktı. 16 Temmuz 1912'de, Halâskâr Zâbitân grubunun muhtırası üzerine Sait Paşa başkanlığındaki İTC kabinesi istifa etmek zorunda kaldı.
Gazi Ahmet Muhtar Paşa'nın kurduğu Büyük Kabine, İTC egemenliğine son vermeyi hedefliyordu. Bu amaçla öncelikle Şubat 1912'de yapılan seçim iptal edilerek meclis feshedildi.
Bab-ı Ali Baskını: 23 Ocak 1913 tarihinde Enver Bey öncülüğünde silahlı bir grubun Bâb-ı Âli'de toplantı halindeki hükümeti basması, Harbiye Nazırı Nâzım Paşa'yı öldürmesi ve sadrazam Kâmil Paşa'nın kafasına silah dayayarak istifaya zorlaması ile İttihat ve Terakki, askeri darbe ile iktidarı ele geçirdi.
Cemiyet iktidarı ele geçirdikten sonra yine kendi hükümetini kurmadı ve Mahmud Şevket Paşa'yı sadrazamlığa getirdi. Ancak 11 Haziran 1913 tarihinde Mahmut Şevket Paşa'nın bir suikasta kurban gitmesi üzerine cemiyet iktidarda ağırlığını koydu.
Fırka reisi Said Halim Paşa sadrazamlığında kapsamlı bir diktatörlük yönetimi kuruldu. Mahmud Şevket Paşa suikastı ile ilgili görülen 24 kişi idam edildi, cemiyete muhalif 250 dolayında kişi Sinop'a sürüldü; muhalif gazeteler kapatıldı.
Cemiyetin ileri gelenlerinden Enver Bey'in I. Balkan Savaşı'nda kaybedilen Edirne'yi geri alması ile cemiyetin saygınlığı yeniden arttı. Harbiye Nazırı olarak atanan Enver Paşa, Talat ve Cemal Paşa ile birlikte partinin önderi oldu.
6- İktidarda-Savaşta-Münfesih İttihat ve Terakki Fırkası (1914-1918)
İttihat ve Terakki Fırkası bir iktidar partisi olarak Türkçü ve batı yanlısı bir siyaset izledi. Eğitimin çağdaşlaşması, hukukun laikleşmesi için çalışıldı. Türk Ocağı gibi milliyetçi kültür derneklerinin kurulması ve girişimcilik, kooperatifçilik desteklendi. 1914 seçimlerini ezici bir şekilde kazanan parti, Almanya ile askeri bir yakınlaşma başlattı.
I. Dünya Savaşı Yılları (2 Ağustos 1914)
Cemiyetin üst yönetimi ile Almanya arasında 2 Ağustos 1914 tarihinde hükümete ve padişaha haber vermeden imzalanan ittifak antlaşması sonucunda Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'na Almanya safında katıldı.
Bu olay cemiyet içinde eleştirilere ve bölünmeye yol açtı: Cavit Bey, Ahmed İzzet Paşa, Çürüksulu Mahmut Paşa gibi önemli İttihatçılar hükümetten ve askeri görevlerinden ayrıldılar. Fethi Bey, Rauf Bey, Mustafa Kemal gibi bazıları da görevde kalmakla birlikte Enver Paşa başkanlığındaki cemiyet yönetimine karşı tavır aldılar.
Savaş sırasında Talat Paşa sadrazamlığa getirildi. Harbiye nazırı ve başkomutan Enver Paşa'nın komutasındaki ordunun savaşın ilk aylarında Sarıkamış'ta, daha sonra ise Süveyş'te ve Irak'ta ağır yenilgiler aldı. İaşe Nazırı Topal İsmail Hakkı Paşa'ya atfedilen büyük mali yolsuzluklar rejimi yıprattı.
İttihat ve Terakki'nin sonu: I. Dünya Savaşı'ndaki yenilginin kesinleşmesinden sonra Talat Paşa hükümeti 8 Ekim 1918 tarihinde istifa etti. 1 Kasım'da yapılan olağanüstü kongrede İTC kendini feshederek Teceddüd Fırkası adıyla yeni bir parti kurulmasına karar verdi.
Enver, Talat ve Cemal Paşa; 1 Kasım'ı 2 Kasım 1918 tarihine bağlayan gece Alman torpidobotu R-1 ile İstanbul'dan ayrılarak 3 Kasım 1918 tarihinde Sivastopol'a ulaştı.[15]
7-Mustafa Kemal Komutasındaki Milli Mücadelede İttihat ve Terakki Üyeleri
İttihat ve Terakki’nin kendini feshetmesi, siyasetten çekilmesi anlamına gelmiyordu çünkü hala güçlü bir örgütü vardı[16]. Örgüt üyeleri değişik adlarla çalışmayı sürdürdüler, Müdafaa-i Hukuk ve benzer oluşumlara dönüşerek Kurtuluş Savaşı’na katıldılar[16].
İstanbul’un işgalinden sonra Talat Paşa'nın direktifiyle kurulan Karakol Cemiyeti'nin çekirdeğini de İttihatçılar meydana getirdi. Cemiyet, milli mücadele kadrosunun büyük bölümünü İstanbul'dan Ankara'ya kaçırdı, milli mücadelenin Anadolu kolu olarak faaliyet gösterdi ve silah kaçırdı[16]. Pek çok İttihatçı Anadolu'ya kaçarak savaşa katıldı.
Milli Mücadele kadrolarının büyük bölümü eski İttihatçılardan oluştu: Başta Mustafa Kemal olmak üzere Rauf, Fethi, Kâzım Karabekir, İsmet (İnönü), Celal (Bayar), Adnan (Adıvar), Şükrü, Rahmi, Çerkes Reşit, Çerkez Ethem, Bekir Sami, Yusuf Kemal, Celaleddin Arif, Ağaoğlu Ahmet, Recep (Peker), Şemsettin (Günaltay), Hüseyin Avni, Ziya Hurşit Beyler vd İttihatçı idiler.
Milliyetçi liderlerin tümü, eski İTC kadroları ve Teşkilat-ı Mahsusa görevlileri idiler.
Milli Mücadele Savunucuları olan İttihatçılar: İttihatçı hareketin basın ve propaganda sözcülerinden Ziya Gökalp, Mehmet Emin (Yurdakul), Mehmet Akif (Ersoy),Celal Nuri (İleri), Yunus Nadi (Abalıoğlu), Falih Rıfkı (Atay), Velid Ebüzziya ve diğerleri Milli Mücadele'nin de savunuculuğunu üstlendiler.
Mustafa Kemal Paşa, milli davaya zarar vermeme adına ittihatçı olmadıklarını her fırsatta belirtmiştir[16].
Ünlü deyiştir;"biz iktidarda değiliz ama fikirlerimiz iktidardadır" deyişine uygun olarak; İttihat ve Terakki yasaklanmış ve red edilir olmuştur ama üyeleri mücadele içinde ve programı Milli Mücadelede tatbik edilmektedir.
Kaynakça
1. http://www.zafersen.com/ittihat-ve-terakki-cemiyeti.htm
Zafersen.com sitesi İttihat ve Teraki Cemiyeti sayfası, Erişim tarihi:01.08.2011
2.Sina Akşin, 100 Soruda Jön Türkler ve İttihat Terakki, Erişim tarihi:01.08.2011
3.Taner Aslan, İttihâd-ı Osmanî'den Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne
4.Cenk Reyhan, Jön türk Hareketi Üzerine Kavramsal Bir Çerçeve, Gazi Akademik Bakış
Dergisi, Sayı 2,
5. Fethi Tevetoğlu, Atatürk- İttihat ve Terakki, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi,
Sayı 15, Cilt 5, Temmuz 1989
6. Ali Erdem, İttihat ve Terakki, Eylül 2008
7. Vikipedi Özgür üniversite