Serbest Vize Sona Eriyor!

Prof. Dr. Mehmet Özcan, bu hafta imzalanacak Geri Kabul Anlaşması ile AB ülkelerine üçüncü ülkelerden giden göçmenlerin geldikleri ülkeye geri gönderileceğini belirtti. Özcan, “Sınırlarımızdan gidenler ülkesine gönderemezse, Türkiye tampon veya depo ülke olabilir” dedi.

Ankara Strateji Enstitüsü Başkanı Prof. Dr. Mehmet Özcan, her ne kadar terörle ilgili açıklamaları ile kamuoyunda tanınsa da bir diğer uzmanlık alanı AB Hukuku ve Türkiye ile AB ilişkileri. 16 Aralık’ta imzalanacak Geri Kabul Anlaşması ile en geç 3,5 sene sonra Türk vatandaşlarına vizesiz AB yolu açılacak. Anlaşmanın olumlu ve olumsuz bütün yönlerini, Türkiye’nin hangi yükümlülükleri üstleneceğini Özcan ile konuştuk.

RÖPORTAJ: SEDA ŞİMŞEK / BUGÜN GAZETESİ sedasimsek@bugun.com.tr

*Ge­ri Ka­bul An­laş­ma­sı­’nın im­za­lan­ma­sı ne an­la­ma ge­li­yor?
 
Ge­ri Ka­bul An­laş­ma­sı, AB ül­ke­le­ri­ne üçün­cü ül­ke­ler­den gi­den ya­sa dı­şı göç­men­le­rin gel­dik­le­ri ül­ke­le­re ge­ri­ye gön­de­ril­me­si de­mek. Bu­ra­da, iki grup in­san var. Bi­rin­ci­si üçün­cü ül­ke­nin ken­di va­tan­daş­la­rı, di­ğer­le­ri de üçün­cü ül­ke­den ge­çiş ya­pan di­ğer ül­ke va­tan­daş­la­rı.

*Tür­ki­ye­’yi na­sıl et­ki­le­ye­cek?

Ya­sa dı­şı yol­lar­la AB ül­ke­le­ri­ne Tür­ki­ye­’den gi­den Türk va­tan­daş­la­rı, bu ül­ke­ler­den ge­ri Tür­ki­ye­’ye gön­de­ri­le­cek. Bu­ra­da so­run olan ko­nu, Tür­ki­ye üze­rin­den ge­çiş ya­pan üçün­cü ül­ke va­tan­daş­la­rı­nın Tür­ki­ye­’ye ge­ri gön­de­ril­me­si. Tür­ki­ye­’nin AB ta­ra­fın­dan gön­de­ri­le­cek bu üçün­cü ül­ke va­tan­daş­la­rı­nı ken­di ül­ke­le­ri­ne gön­der­mek­te zor­luk­lar ya­şa­ya­bi­le­ce­ği di­le ge­ti­ri­li­yor.

*Tür­ki­ye siz­ce de mül­te­ci çöp­lü­ğü­ne mi dö­ner?

Tür­ki­ye, üçün­cü ül­ke va­tan­daş­la­rı­nı ken­di ül­ke­le­ri­ne ço­ğun­lu­ğu iti­ba­riy­le gön­de­re­mez­se, Tür­ki­ye­’de ba­rın­dır­mak ve bir ne­vi tam­pon ve­ya de­po ül­ke ola­rak kul­la­nıl­ma ris­ki ile kar­şı kar­şı­ya ka­la­bi­lir.

*Ama Tür­ki­ye­’ye gön­de­ril­me­le­ri için Tür­ki­ye­’den geç­tik­le­ri­nin is­pat­lan­ma­sı ge­rek­mi­yor mu?

Evet. AB ül­ke­le­ri, ör­ne­ğin As­ya­’da ve­ya Af­ri­ka­’da ge­ri ka­bul an­laş­ma­sı im­za­la­dı­ğı ül­ke­nin va­tan­da­şı ol­sa bi­le ki­şi­nin Tür­ki­ye­’den geç­ti­ği­ni is­pat eder­ler­se o ki­şi­yi da­ha faz­la ma­li kül­fe­te kat­lan­ma­mak için As-­ya­’ya ve­ya Af­ri­ka­’ya gön­der­mek ye­ri­ne Tür­ki­ye­’ye gön­de­re­cek. Bu du­rum­da, Tür­ki­ye ma­li kül­fe­te kat­la­na­rak o ki­şi­yi ken­di ül­ke­si­ne gön­der­me­ye ça­lı­şa­cak. Bu kül­fe­tin pay­la­şı­mı önem­li bir nok­ta. AB, Yu­na­nis­tan, İtal­ya, İs­pan­ya gi­bi ken­di­si­ne sı­nır­daş ül­ke­ler­le bi­le kül­fet pay­la­şı­mı ko­nu­sun­da cid­di so­run­lar ya­şı­yor. Ya­sa dı­şı göç­men­le­rin Tür­ki­ye­’ye gön­de­ril­me­si ve Tür­ki­ye­’den kay­nak ül­ke­ye gön­de­ril­me­si ko­nu­sun­da çok cim­ri dav­ra­na­cak­la­rı­nı ön­gör­mek ve bu­nun ön­le­mi­ni al­mak du­ru­mun­da­yız.

*Da­ha ön­ce bu an­laş­ma­yı im­za­la­yan ül­ke­ler mül­te­ci çöp­lü­ğü mü ol­muş?

Ulus­la­ra­ra­sı hu­kuk­ta, ge­ri ka­bul an­laş­ma­la­rı, ge­le­nek­sel ola­rak ka­bul edi­len bir an­laş­ma tü­rü de­ğil. AB hu­ku­ku çer­çe­ve­sin­de AB’­nin ya­sa dı­şı göç bas­kı­sı­nı azalt­mak üze­re or­ta­ya çık­tı ve za­man­la, ulus­la­ra­ra­sı hu­ku­kun da bir par­ça­sı ha­li­ne gel­me­ye baş­la­dı. AB’­nin ha­vuç po­li­ti­ka­sıy­la iliş­ki için­de bu­lun­du­ğu kay­nak ve tran­sit ül­ke­le­re yö­ne­lik bir bas­kı ara­cı.

*Ha­vuç vi­ze mu­afi­ye­ti mi?

AB’­nin bu iliş­ki­de ha­vuç ola­rak sun­du­ğu en önem­li ens­trü­man vi­ze mu­afi­ye­ti ya da vi­ze ko­lay­lı­ğı. AB çev­re­sin­de­ki birçok ül­ke bu tür an­laş­ma­lar im­za­la­dı. En son 2010 yı­lın­da Sır­bis­tan, Ma­ke­don­ya ve Ar­na­vut­luk ile bu an­laş­ma­yı im­za­la­yan AB, bu ül­ke va­tan­daş­la­rı­na 90 gü­ne ka­dar vi­ze mu­afi­ye­ti sağ­la­dı.

*Bu ül­ke­ler, vi­ze mu­afi­ye­ti için 3,5 yıl bek­le­me­di­ler mi?

Ha­yır, şu an­da Tür­ki­ye­’ye su­nul­du­ğu gi­bi za­ma­na ya­ya­rak de­ğil eş za­man­lı baş­la­tıl­dı. Tür­ki­ye­’ye da­ha ön­ce­ki an­laş­ma tas­lak­la­rın­da vi­ze ko­lay­lı­ğı ile ye­ti­nil­me­si­ni öner­di­ler, Tür­ki­ye­’nin ka­bul et­me­me­si üze­ri­ne en geç 3,5 yıl son­ra vi­ze mu­afi­ye­ti sağ­lan­ma­sı ko­nu­su gün­de­me gel­di. Tür­ki­ye­’nin mü­za­ke­re­ci bir ül­ke ol­ma­sı­na rağ­men, hem An­ka­ra An­laş­ma­sı­’n­dan hem de AB Ada­let Di­va­nı ka­rar­la­rın­dan kay­nak­la­nan hak­la­rı­na rağ­men Türk va­tan­daş­la­rı­na vi­ze mu­afi­ye­ti­nin eş za­man­lı ola­rak ve­ril­me­me­si­ni eleş­ti­ri­yo­rum. AB, Tür­ki­ye­’nin ya­sa dı­şı göç yol­la­rın­dan bi­ri­si. Tran­sit ül­ke ol­ma­sı ve Tür­ki­ye üze­rin­den çok sa­yı­da üçün­cü ül­ke va­tan­da­şı­nın AB coğ­raf­ya­sı­na git­me­sin­den do­la­yı, Tür­ki­ye­’ye uzun sü­re­dir bas­kı ya­pı­yor­du. Ola­sı bir vi­ze mu­afi­ye­ti kar­şı­lı­ğın­da an­laş­ma­nın im­za­lan­ma­sı aşa­ma­sı­na ge­lin­di.

Kamplardaki Suriyeliler’e mülteci statüsü verilecek

*Tür­ki­ye­’den han­gi yü­küm­lü­lük­le­ri ye­ri­ne ge­tir­me­si bek­le­ne­cek?

An­laş­ma çer­çe­ve­sin­de Tür­ki­ye, mül­te­ci­le­rin sta­tü­sü­ne iliş­kin 1951 ta­rih­li Ce­nev­re Söz­leş­me­si­’ne koy­du­ğu, coğ­ra­fi çe­kin­ce­yi kal­dı­ra­cak.

*Tür­ki­ye­’nin Ce­nev­re Söz­leş­me­-si­’n­de kal­dı­ra­ca­ğı coğ­ra­fi çe­kin­ce­nin içe­ri­ğin­de ne var?

Tür­ki­ye, do­ğu­sun­dan ge­len ki­şi­le­re mül­te­ci sta­tü­sü ver­mi­yor. Bu çe­kin­ce­yi kal­dır­dı­ğı­mız­da Tür­ki­ye, böl­ge­den, ya­ni Or­ta­do­ğu­’dan, Uzakdo­ğu­’dan, Or­ta As­ya­’dan, Af­ri­ka­’dan ge­len ki­şi­le­re mül­te­ci sta­tü­sü ve­re­cek ve bun­la­rın yö­ne­ti­min­de, ko­or­di­nas­yo­nun­da BM Mül­te­ci­ler Yük­sek Ko­mi­ser­li­ği ile da­ha ak­tif iş­bir­li­ği ya­pa­cak.

*Ya­ni pra­ti­ğe na­sıl yan­sı­ya­cak?

Me­se­la, bu­gün Su­ri­ye­’den ge­len ve şu an­da Tür­ki­ye­’de bu­lu­nan 800 bi­ne ya­kın ki­şi, il­ti­ca ta­le­bin­de bu­lu­nur­sa ar­tık sa­de­ce mi­sa­fir ol­ma­ya­cak, ay­nı za­man­da ulus­la­ra­ra­sı hu­kuk açı­sın­dan “mül­te­ci­” ola­rak ka­bul edi­le­cek. Şu an­da sa­de­ce ge­çi­ci ba­rın­ma sta­tü­sün­de­ler ama iler­le­yen yıl­lar­da si­ya­si mül­te­ci ola­rak ka­bul edil­me­le­ri­nin önü açıl­mış ola­cak. Gel­dik­le­ri ül­ke­de­ki si­ya­si so­run­lar bit­me­dik­çe ge­ri gön­de­ril­me­le­ri ko­nu­sun­da tüm yol­lar ka­pan­mış ola­cak, ge­ri gön­de­ri­le­me­ye­cek­ler.

*“Mül­te­ci­” ola­rak ka­bul edil­me­le­ri on­la­ra bu­gün­kü hak­la­rın­dan fark­lı ne gi­bi hak­lar sağ­lan­ma­sı­nı ge­rek­ti­re­cek?

Ge­çi­ci ko­run­ma­da, doğ­ru­dan ulus­la­ra­ra­sı bir yü­küm­lü­lük al­tı­na gi­ril­mek­si­zin ba­rın­ma im­kâ­nı sağ­la­nır­ken, mül­te­ci sta­tü­sü ta­nın­dı­ğın­da ise bu ki­şi­ler, ar­tık BM’­nin şem­si­ye­si al­tın­da ya­sal bir sta­tü ka­zan­mış ola­cak­lar. En önem­li hak­la­rı ge­ri gön­de­ri­le­me­ye­cek ol­ma­la­rı. Eği­tim, ba­rın­ma gi­bi hak­lar ko­nu­sun­da da da­ha faz­la so­rum­lu­luk alı­na­cak. Bu grup­la­rın yö­ne­ti­min­de de BM cid­di söz sa­hi­bi ola­cak.

*Su­ri­ye­’den ge­len­ler he­men mül­te­ci mi ka­bul edi­le­cek?

Ha­yır, he­men de­ğil. Tür­ki­ye Ce­nev­re Söz­leş­me­si­’n­de­ki çe­kin­ce­si­ni kal­dır­dık­tan son­ra bu ki­şi­le­rin il­ti­ca ta­lep­le­ri doğ­rul­tu­sun­da mül­te­ci ko­nu­mu­na ge­çe­cek­ler. 2014’te mi, 2015’te mi olur­lar şu an­da tas­lak met­ni gör­me­di­ği­miz için bi­le­mi­yo­ruz ama 1-2 ay için­de ger­çek­le­şe­cek bir hu­sus de­ğil. BM Mül­te­ci­ler Yük­sek Ko­mi­ser­li­ği, Türk top­rak­la­rın­da gö­re­vi­ni ya­par­ken, her­han­gi bir kı­sıt­la­ma­ya ma­ruz kal­ma­ya­cak. Bu in­san­la­rın yö­ne­ti­mi, AFA­D’­dan zi­ya­de BM Mül­te­ci­ler Yük­sek Ko­mi­ser­li­ği­’ne ge­çe­cek. Asıl yü­küm­lü­lük Tür­ki­ye­’nin üze­rin­de ka­la­cak, bel­ki ma­li kül­fet ko­nu­sun­da BM’­nin yü­küm­lü­lü­ğü ar­ta­cak ama BM yö­ne­tim­de da­ha faz­la pay sa­hi­bi ola­cak.

Yasa dışı göçe karşı havuç politikası

*Aslında AB bu anlaşma ile kendi yasa dışı göç sorununa karşı tedbir mi geliştirmiş oluyor?

Yasa dışı göç sorunu, temelde Türkiye’nin değil AB’nin bir sorunu, hatta AB’nin en önemli 2-3 sorunu arasında. Bu anlaşma, AB’nin bu devasa sorununun çözülmesine ciddi bir şekilde destek olacak. Karşılığında Türkiye’ye Batı Balkan ülkelerine yapıldığı gibi eş zamanlı olarak vize muafiyeti tanınması gerekiyordu. AB ilk aşamada sadece vize kolaylığı sağlayacak.

*Anlaşmanın imzalanması ile birlikte artık Türk vatandaşları daha kolay mı vize alacak?

Vize başvurularında alınan ücret 60 Euro’dan 35 Euro’ya düşecek, işadamlarına, sanatçılara, sporculara, gazetecilere, akademisyenlere 2 ila 5 yıl gibi uzun süreli vize verilecek. Vize başvurularının cevaplanma süresi 15 güne düşürülecek. Türkiye, anlaşma çerçevesinde üzerine düşen yükümlülükleri yerine getirirse, en geç 3,5 yıl sonra tüm Türk vatandaşlarına vizesiz Avrupa yolu açılacak.

Çocuklar kaçağa gidemeyecek

*Böy­le ba­kı­lır­sa, sı­nır gü­ven­li­ği ko­nu­sun­da da yü­küm­lü­lük­ler içe­ri­yor, özel­lik­le Irak, İran, Su­ri­ye sı­nır­la­rın­da me­se­la ade­ta bir ge­çim ka­pı­sı ha­li­ne ge­len ka­çak­çı­lı­ğın da or­ta­dan kal­dı­rıl­ma­sı ge­re­ke­cek.

AB’­nin is­tek­le­ri ara­sın­da Tür­ki­ye­’de sı­nır­la­rın ko­run­ma­sı ve gö­zet­len­me­si­ni sağ­la­ya­cak FRON­TEXkap­sa­mın­da sı­nır gü­ven­li­ği­nin güç­len­di­ril­me­si de bu­lu­nu­yor. Me­se­la, Yu­na­nis­tan ve Bul­ga­ris­tan ile olan sı­nır­la­rı­mı­zın or­tak gö­ze­tim ve de­ne­ti­mi­ni sağ­la­ya­bil­mek için üç­lü bir me­ka­niz­ma oluş­tu­ru­la­cak. Bu, Ege­’de doğ­ru­dan Yu­na­nis­ta­n’­a gi­den­ler ha­riç, di­ğer bü­tün ya­sa dı­şı göç­men­le­rin Tür­ki­ye­’de de­po­lan­ma­sı­na yol aça­cak. Di­ğer yan­dan, Tür­ki­ye­’nin özel­lik­le Do­ğu ve Gü­ney­do­ğu sı­nır­la­rı­nı da et­kin bir şe­kil­de ko­ru­ma­sı ge­re­ke­cek. Tür­ki­ye­’nin Irak, İran ve Su­ri­ye sı­nı­rın­da­ki yıl­lan­mış, bi­rik­miş acı tab­lo göz­ler önü­ne se­ri­le­cek. Su­ri­ye sı­nı­rın­da gü­ven­lik ama­cıy­la örül­me­ye baş­la­nan du­va­ra yö­ne­lik tep­ki­yi dü­şün­dü­ğü­müz­de, olu­şa­bi­le­cek ye­ni tep­ki­le­ri tah­min et­mek zor de­ğil. “Halk­lar ara­sı­na du­var örü­yor­la­r” iti­ra­zı­na ce­vap bul­mak du­ru­mun­da­yız. Bu an­laş­ma Tür­ki­ye­’nin sı­nır­la­rı­nı çok da­ha et­kin ko­ru­ma­sı­nı ön­gö­rü­yor. Tür­ki­ye, hem sos­yo­lo­jik hem de tek­nik ve tek­no­lo­jik ola­rak bu­nu na­sıl çö­ze­ce­ği­ni iyi tar­tış­ma­lı ve sı­nır gü­ven­li­ği­ni ül­ke­sel ege­men­li­ğin bir te­za­hü­rü ola­rak ger­çek­leş­tir­me­li. Sı­nır­la­rın et­kin bir şe­kil­de kon­trol ve de­ne­ti­mi, ka­çak­çı­lı­ğın ye­ni­den dü­şü­nül­me­si­ni ve ka­çak­çı­lı­ğın “böl­ge­sel meş­ru bir ara­ç” ol­mak­tan çı­ka­rıl­ma­sı­nı ge­rek­ti­re­cek. Bi­li­nen ta­bi­riy­le söy­ler­sek, ço­cuk­lar ka­ça­ğa gi­de­me­ye­cek.

Serbest vize sona eriyor

*Bü­tün bu ola­sı so­run­lar AB’­de vi­ze mu­afi­ye­ti için alın­ma­ma­sı ge­re­ken bir risk mi si­ze gö­re?

Tür­ki­ye ve Türk va­tan­daş­la­rı için AB ül­ke­le­ri­ne vi­ze­siz se­ya­hat et­mek ve bu ka­za­nı­mı el­de et­mek ya­şam­sal öne­me sa­hip. Bu ko­nu­da, uzun sü­re­dir cid­di bir ça­ba içe­ri­sin­de­yiz. Eş za­man­lı baş­la­tıl­ma­ma­sı se­be­biy­le kay­gı du­yu­yo­ruz. An­laş­ma­da, Tür­ki­ye­’nin kay­gı­la­rı­nı gi­der­mek üze­re AB’­nin yü­küm­lü­lük­le­ri­ni ye­ri­ne ge­tir­me­me­si du­ru­mun­da Tür­ki­ye­’ye an­laş­ma­yı as­kı­ya al­ma hak­kı ve­ril­me­si önem­li. AB ül­ke­le­rin­den Tür­ki­ye­’ye gön­de­ri­len ya­sa dı­şı göç­men­le­rin ne ola­ca­ğı­na iliş­kin her­han­gi bir hük­mün ol­ma­ma­sı ise bir ek­sik­lik gi­bi gö­rü­nü­yor. An­cak, 2010 yı­lı­na ka­dar or­ta­ya ko­nu­lan tas­lak­lar­la mu­ka­ye­se edil­di­ğin­de ye­ni an­laş­ma­nın cid­di şe­kil­de Tür­ki­ye le­hin­de iyi­leş­ti­ril­di­ği­ni gör­mek la­zım. AB’­nin ikiyüz­lü tav­rı­nı de­fa­lar­ca tec­rü­be et­ti­ği­miz için yi­ne sa­mi­mi­yet­siz bir dav­ra­nış­la 2017’de bi­zi yüzüs­tü bı­rak­ma ih­ti­ma­li ak­lı­mı­za ge­li­yor.

*Bu an­laş­ma­nın Tür­ki­ye­’nin son za­man­lar­da birçok ül­ke ile baş­lat­tı­ğı vi­ze­le­rin kal­dı­rıl­ma­sı po­li­ti­ka­sı­na na­sıl bir et­ki­si olur?

Tür­ki­ye, vi­ze po­li­ti­ka­la­rı­nı AB vi­ze po­li­ti­ka­la­rı ile uyum­laş­tır­ma du­ru­mun­da ka­la­cak. Tür­ki­ye, ser­best vi­ze po­li­ti­ka­la­rın­dan vaz­ge­çip AB vi­ze po­li­ti­ka­la­rı ile eş­gü­düm için­de vi­ze po­li­ti­ka­sı­nı ka­tı­laş­tır­mak zo­run­da ka­la­cak. Ör­ne­ğin, AB vi­ze po­li­ti­ka­sı ge­re­ğin­ce ar­tık Rus va­tan­daş­la­rın­dan ya da di­ğer ta­raf­ta Su­ri­ye va­tan­daş­la­rın­dan vi­ze is­te­mek du­ru­mun­da ka­lı­na­cak.