Tek parti döneminde devrimler ve muhalefet (2)

Tek Parti Döneminde Etkin Muhalif Fırka/Partiler

1- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924)

Cumhuriyetin ilanından sonra mecliste, yönetimdeki Cumhuriyet Halk Fırkası’na karşı bir muhalefet oluştu. CHP’nin meclis üzerinde baskı yaptığı iddia ediliyor, bu baskının kaldırılması isteniyordu.

Bu parti, kurtuluş savaşında Atatürk'le aynı saflarda bulunmuş olan bir grup sivil ve asker tarafından kuruldu. Bu kişiler Kazım Karabekir (partinin başkanı) Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Adnan Adıvar'dı.

Atatürk yeni kurulan partiyi olumlu karşıladı. Aynı zamanda hükümetin denetlenmesi için de muhalefet partilerinin bulunması gerekliydi.

Özellikleri:

TC’nin ikinci siyasi, ilk muhalefet partisidir.

M. Kemal’e ve devrimlere karşıdır.

Eski düzen yanlılarınca desteklenmiştir.

Ekonomide liberalizmi (serbest ekonomi) savunmuştur.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Programında “Parti dini inançlara saygılıdır” görüşünün yer alması cumhuriyet karşıtlarının parti içinde toplanmasına neden oldu. Kısa zamanda amacından sapan parti, aynı zamanda inkılâpları benimsemeyen kişilerin sığınabileceği bir yer durumuna geldi. Doğuda çıkan Şeyh Sait ayaklanmasında, partinin bazı yöneticilerinin de rolü olduğu gerekçesiyle, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı (5 Haziran 1925).

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

Genel Başkanları: Kazım Karabekir Paşa, Dr. Adnan Adıvar, Rauf Orbay

Genel Sekreter: Ali Fuat Cebesoy

Kurucular: Ali Fuat Paşa (Cebesoy), Mersin Mebusu Besim, Erzurum Mebusu Sait (Sağıroğlu), Trabzon Mebusu Muhtar Bey

Üyeler: Rüştü Paşa, İsmail Canbolat, Sabit Sağıroğlu, Şükrü, Muhtar, Halis Turgut, Necati, Faik Bey

2- Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930):

1929–1930 yılında, Dünyada büyük bir ekonomik kriz yaşandı. Ülkemiz de bundan etkilendi. Hükümetin ekonomik programı bazı milletvekilleri tarafından eleştirildi. Mustafa Kemal “yeni bir parti kurulursa hükümet daha iyi denetlenebilir” diyordu. Ekonomik bunalımlar karşısında yeni çözümlerin ortaya konmasını, iktidarın daha iyi denetlenmesini, halkın görüşlerinin tam yansımasını, demokrasinin daha sağlıklı işlemesini istiyordu. Bu amaçla yakın arkadaşı Fethi Okyar'a yeni bir parti kurmasını istedi. Böylece Türkiye'nin üçüncü partisi olan Serbest Cumhuriyet Fırkası Fethi Okyar'ın başkanlığında kuruldu (12 Ağustos 1930).

Özellikleri:

TC’nin üçüncü siyasi, ikinci muhalefet partisidir.

Cumhuriyet ve laiklik ilkelerine, devrimlere bağlı ve saygılıdır.

Ekonomide Liberalizmi savunmuştur.

Demokrasinin gereği olarak kurulan bu parti kısa sürede laikliğe karşı olanların toplandığı bir parti haline geldi. Fethi Bey, partinin devlet için tehlikeli olmaya başlaması üzerine partiyi kapatmak zorunda kaldı (17 Kasım 1930).

Serbest Cumhuriyet Fırkası

Genel Başkan Ali Fethi (Okyar)

Genel Sekreter: Nuri (Conker)

Üyeler: Milletvekilleri Senih, Nakiyettin, Tahsin, Haydar (Yuluğ), Ahmet (Ağaoğlu), İbrahim Süreyya (Yiğit), Dr.Reşit Galip, Refik İsmail, Mehmet Emin (Yurdakul), Süreyya (İlmen)

TBMM- TEK PARTİ DÖNEMİNDE DİĞER BAZI FIRKALAR-1920 (İkinci Derecedeki Fırka/Partiler)

1. Birinci Grup (Birinci Müdafaa-İ Hukuk Grubu)- 1921, Ankara

-Genel Başkan Mustafa Kemal Paşa

-Yöneticiler: Edirne Mebusu Şeref ve Sinop Mebusu Şevket Beyler, Mustafa Necati, Vehbi Rıfat, Emin, Kılıç Ali, Zekai (Apaydın) Avni, Muhiddin Baha (Pars), Mazhar, Osman Nuri, Hamdi Bey

2. Şark-İ Karib Çerkesleri Temin-İ Hukuk Cemiyeti-1921, İzmir

-Kurucular: Bağ Talustan, Kavaca Hüseyin, Bazadoğ Sait, Neçoku Hasan, Brau Sait, Berzek Tahir, Bağ Rıfat, Ancuk İsa Nuri, Harünürreşit, Maan Ali Hamete Ahmet, Şahap El Hasan, Bağ Kamil, Kampez Yakup, Hafız Sait, Çule Arslan, Bağ Osman, Çule İbrahim, Çiyo Kazım, Maan Şirin, Açofit Sami, Pasav Reşit, Ancuk Yakup Bey

3. Müstakil Sosyalist Fırkası- 1921
4. İkinci Grup (İkinci Müdafaa-İ Hukuk Grubu)- 1922, Ankara

-Yöneticiler: Erzurum Mebusu Hüseyin Avni (Ulaş), Mersin Mebusu Selahattin Köseoğlu

5. Muhafaza-İ Mukaddesat Cemiyeti- 1922, Erzurum

6. Türkiye Sosyalist Emekçi Ve Köylü Partisi- 1946, İstanbul

-Kurucular: Dr.Şefik Hüsnü Deymer, Ragıp Vardar, Fuat Bilego, İstefo Papadopulos, Emin Aydınlatan, Dr.Habil Amato, Müntakim Özmen, Hayrettin Emin Manoğlu