Türkiye-AB ortaklık süreci

Türkiye ile Avrupa Birliği'nin (AB) ilişkileri [1], Türkiye'nin Avrupa Ekonomik Topluluğu'na yaptığı ortaklık başvurusu ile başlar(31 Temmuz 1959).

AET Bakanlar Konseyi'nin başvuruyu kabul etmesiyle, 12 Eylül 1963 tarihinde imzalanan Ankara Anlaşması ile Türkiye'nin AB üyelik süreci başlamış oldu ve antlaşma 01 Aralık 1964 tarihinde yürürlüğe girdi.   

Türkiye'nin AB katılım müzakerelerinde şu ana kadar açılan 13 başlıktan sadece biri kapatılabildi. Fransa'nın açılmasına izin vermediği 5 fasıl, Ek Protokol engeli nedeniyle açılamayan 8 fasıl ve Kıbrıs Rum yönetiminin engelleyeceğini açıkladığı 6 fasıl göz önüne alındığında, teknik açılış kriterleri yerine getirildiği takdirde açılabilecek 3 fasıl bulunmaktadır: Bunlar "Kamu Alımları-5", "Rekabet Politikası-8" ve "Sosyal Politika ve istihdam-19" fasıllarıdır.

Bu anlayışla tam uyumlu olarak, AB Komisyonu, 26 Temmuz 2000 tarihinde, katılım öncesinde ve ‎özellikle Katılım Ortaklığının oluşturulmasına yönelik olarak, Türkiye'ye AB tarafından yapılacak ‎yardımların tüm kaynaklarını koordine etmek için gerekli tek çerçeveyi oluşturmaya yönelik bir ‎Yönetmelik önermiştir. Türkiye'ye yönelik bu Çerçeve Yönetmelik, diğer 10 Orta ve Doğu Avrupa aday ‎ülkelerinin yönetmelikleri örnek alınarak hazırlanmıştır. (Konsey Yönetmeliği 622/98; OJL85,20.3 1998, ‎sayfa 1)‎

Her aday Devlet için saptanmış olan temel öncelik alanları, üyelik için aşağıdaki koşulların zorunlu olduğunu kaydeden Kopenhag Kriterlerini yerine getirme yeteneği ile bağlantılıdır:

1. Aday Devlet, demokrasi, hukukun üstünlüğü, insan hakları, azınlıklara saygı ve onların korunmasını güvence altına alan kurumların istikrarını sağlar; 
2. İşler bir pazar ekonomisinin varlığı ve ayrıca, Birlik içindeki rekabet baskısı ve pazar güçleri ile baş edebilme yeteneği olmalıdır; 
3. Siyasi, ekonomik ve parasal birliğin amaçlarına bağlılık, üyelik yükümlülüklerini üstlenme yeteneği şarttır.

Katılım Ortaklığı kısa ve orta vadeli öncelikleri, ara hedefleri, siyasi ve ekonomik kriterler ışığında katılım ‎hazırlıklarının hangi koşullar altında gerçekleşeceğini ve Üye Devletin Topluluk müktesebatını üstlenme, ‎uygulama ve hayata geçirmeye ilişkin yükümlülüklerini tanımlamaktadır. Uygun izleme ‎mekanizmaları oluşturulacaktır[2].‎

52 senedir Türkiye, AB üyesi olmak için kapıda beklemektedir. Bu süreç içinde, AB politikaları değişti, kalkınma ve refah düzeyi arttı. Türkiye ile aradaki mesafe açıldı. Ekonomik ve sosyal koşulların iyileştirilmesi Kürt Sorunu ve harcamaları, uygulamaları nedeniyle Türkiye geride kaldı. Bu gidişle, bunun daha çok süreceği anlaşılmaktadır. Bu nedenle olacak ki Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, Doğu Bloku'nun "Şengay Beşlisi"ne katılmayı dile getirmekte, AB ülkelerini sıkıştırmaktadır.

Ne var ki mevcut durum ile Türkiye'nin bir AB ülkesi standardında olduğunu söylemek mümkün değildir. Demirperde gerisinden gelip AB üyesi olmuş Doğu Avrupa ülkelerini görünce, doğrusu derin düşüncelere dalmak gerekiyor.

Aşağıdaki süreç özeti, bu fasit dairenin halkalarına işaret etmektedir:

*

Türkiye-AB ilişkileri kronolojisi:

1959: 31 Temmuz. Türkiye, AET'ye ortaklık için başvurdu.

1963: 12 Eylül. Türkiye ile AET arasında bir ortaklık ilişkisi yaratan Ankara Anlaşması imzalandı. 

1964: 01 Aralık. Ankara Anlaşması yürürlüğe girdi.

1970: 23 Kasım. Gümrük Birliği'ne ilişkin kuralları içeren Katma Protokol imzalandı. 

1973: 01 Ocak. Katma Protokol yürürlüğe girdi.

30 Haziran İngiltere, İrlanda ve Danimarka’yı kapsayan Birinci Genişleme’ye dair Tamamlayıcı Protokol, Türkiye ile AET arasında imzalandı. 

1980 Ortaklık Konseyi, tarım ürünlerinin tamamına yakın bir kısmında Türkiye'ye uygulanan gümrük vergilerinin 1987 yılına kadar sıfıra indirilmesini kararlaştırdı.

1982: 22 Ocak. Avrupa Parlamentosu, Türkiye-AET Anlaşması'nın askıya alınmasını kararlaştırdı. 

1987: 14 Nisan. Türkiye, Avrupa Toplulukları’na, Roma Antlaşması'na istinaden tam üye olmak üzere müracaat etti.

1989: 18 Aralık. Avrupa Komisyonu,  Topluluğun, kendi iç pazarını tamamlayabilme sürecinden önce (1992), yeni bir üyeyi kabul edemeyeceği ve Türkiye'nin katılımından önce, ekonomik, sosyal ve siyasal alanda gelişmesine ihtiyaç duyulduğu hususlarına yer verdi.

1995: 13 Aralık. “Gümrük Birliğinin Son Döneminin Uygulanmaya Konmasına ilişkin 1/95 Sayılı Türkiye-AB Ortaklık Konseyi Kararı”, Avrupa Parlamentosu tarafından onaylandı.

 1996: 01 Ocak. Türkiye, AB ile entegrasyonunda, 22 yıl süren "Geçiş Dönemi"ni ve Gümrük Birliği sürecini tamamlayarak, tam üyelik sürecinde "Son Dönem"e girdi.

1997: 12-13 Aralık. Lüksemburg Avrupa Konseyi Zirve Toplantısında, AB’nin Beşinci Genişlemesine dair kararlar alındı, Türkiye’nin ismi aday ülkeler arasında zikredilmedi.

1998: 03 Mart. Türkiye- AB ilişkilerinin geliştirilmesine yönelik "Türkiye için Avrupa Stratejisi" başlıklı belge açıklandı.

4 Kasım. “1998 yılı İlerleme Raporu”: Avrupa Komisyonu tarafından hazırlanan Türkiye'nin Katılım Yönünde İlerlemesine İlişkin Komisyon görüşlerini içeren ilk "İlerleme Raporu" yayımlandı.

1999: 11-12 Aralık. Helsinki Avrupa Konseyi Zirve Toplantısı'nda Türkiye'ye adaylık statüsü tanındı.

13 Ekim. “1999 yılı İlerleme Raporu" yayımlandı.

2000: 04 Temmuz. Avrupa Birliği Genel Sekreterliği, Kanun'la, Başbakanlığa bağlı olarak kuruldu.

13 Ekim. "2000 yılı İlerleme Raporu" yayımlandı.

2001: 24 Mart. Katılım Ortaklığı Belgesi: Türkiye Cumhuriyeti ile Katılım Ortaklığında Yer Alan İlkeler, Öncelikler, Ara Hedefler ve Koşullara Konsey Kararı

24 Mart. Ulusal Program: "Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine ilişkin Türkiye Ulusal Programı ile Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkinTürkiye Ulusal Programının Uygulanması, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Karar"

13 Kasım. "2001 yılı İlerleme Raporu" yayımlandı.

2002: 20 Kasım. "2002 yılı İlerleme Raporu" yayımlandı.

12-13 Aralık. Kopenhag Avrupa Konseyi Zirvesi'nde, Türkiye'nin Kopenhag siyasi kriterlerini karşıladığı kararını alması halinde, müzakerelerin gecikmeden başlatılacağı belirtildi.

2003: 19 Nisan. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde “AB Uyum Komisyonu” kuruldu.

12 Haziran. Katılım Ortaklığı Belgesi: "Türkiye ile Katılım Ortaklığında Yer Alan İlkeler, Öncelikler, Ara Hedefler ve Koşullara İlişkin Konsey Kararı"

24 Temmuz. Ulusal Program: "Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine ilişkin Türkiye Ulusal Programı ile Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programının Uygulanması, Koordinasyonu ve İzlenmesine Karar"

 5 Kasım. "2003 yılı İlerleme Raporu" yayımlandı.

2004: 24 Nisan. Kıbrıs'ta referandum yapıldı. Kıbrıs Türk halkının yüzde 64.9'u Annan Planı'nı onaylarken, Kıbrıs Rum Kesimi'nde ise halkın yüzde 75.83'ü Plan’ı reddetti.

6 Ekim. "2004 yılı İlerleme Raporu" ve rapora bağlı Tavsiye Belgesi yayımlandı.

17 Aralık. Brüksel Avrupa Konseyi Zirve Toplantısı'nda, Türkiye'nin siyasi kriterleri yeterli ölçüde yerine getirdiği belirtildi ve katılım müzakerelerine 3 Ekim 2005 tarihinde başlanması kararlaştırıldı.

2005: 03 Haziran. Devlet Bakanı Ali Babacan, Avrupa Birliği ile yapılacak tam üyelik müzakerelerinde "Başmüzakereci" görevini yürütmekle görevlendirildi.

29 Haziran. “Türkiye için Müzakere Çerçeve Belgesi ve İlgili Diğer Belgeler” yayımlandı.

30 Temmuz. Türkiye, AB ile ilişkilerinin hukuki temelini oluşturan 1963 tarihli Ankara Antlaşması'nı, 1 Mayıs 2004 tarihinde AB üyesi olan 10 ülkeyi (Estonya, GKRY, Letonya, Litvanya, Macaristan, Malta, Polonya, Portekiz, Slovakya, Slovenya) kapsayacak şekilde genişleten "Ek Protokol"ü imzaladı.

3 Ekim. Lüksemburg'da alınan kararla AB, Türkiye ile tam üyelik müzakerelerini başlattı.

9 Kasım. "2005 yılı İlerleme Raporu" yayımlandı.

2006: 20 Ocak. Türkiye, Kıbrıs sorununun çözümüne yönelik yeni planı BM Genel Sekreteri Kofi Annan'a sundu. Bu planda, Türk limanlarının Rumlara açılması karşılığında, KKTC'ye uygulanan izolasyonların kaldırılması istendi.

26 Ocak. Katılım Ortaklığı Belgesi: "Türkiye ile Katılım Ortaklığı Belgesi'nde Yer Alan İlkeler, Öncelikler ve Koşullara İlişkin Konsey Kararı"

12 Haziran. Taraması tamamlanan Bilim ve Araştırma faslı, Lüksemburg'da düzenlenen Hükümetler arası Konferans'ta açıldı. Türkiye'nin gerekli kriterleri yerine getirdiği belirtildi ve bu fasıl aynı toplantıda geçici olarak kapatıldı.

8 Kasım. "2006 yılı İlerleme Raporu" yayımlandı. Avrupa Komisyonu, İmzalanan Ek Protokol'e karşın, limanların ve havaalanlarının Kıbrıs Rum kesiminin kullanımına açılmadığı tespitinde bulundu ve Türkiye'ye 14-15 Aralık'taki liderler zirvesine kadar süre verdi.

13 Kasım. Avrupa Konseyi, İstanbul'un 2010 yılında Avrupa Kültür Başkenti olmasını onayladı.

2007: 29 Mart. İşletmeler ve Sanayi Politikaları faslında fiili müzakereler açıldı.

26 Haziran. İstatistik ve Mali Kontrol fasıllarında fiili müzakereler açıldı.

6 Kasım. "2007 yılı İlerleme Raporu" yayımlandı.

19 Aralık. Tüketicinin ve Sağlığın Korunması ile Trans-Avrupa fasıllarında fiili müzakereler açıldı.

 2008: 26 Şubat. Katılım Ortaklığı Belgesi Konsey Kararı yayınlandı.  

12 Haziran. Şirketler Hukuku ve Fikri Mülkiyet Hukuku fasıllarında fiili müzakereler açıldı.

5 Kasım. "2008 yılı İlerleme Raporu" yayımlandı.

18 Aralık. Sermayenin Serbest Dolaşımı ile Bilgi Toplumu ve Medya fasıllarında fiili müzakereler açıldı.

31 Aralık. Ulusal Program: "Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine ilişkin Türkiye Ulusal Programı ile Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programının Uygulanması, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Karar yayınlandı.

 2009: 10 Ocak. Devlet Bakanı Egemen Bağış, Avrupa Birliği makamları ile yapılacak tam üyelik müzakerelerinde "Başmüzakereci" görevini yürütmekle görevlendirildi.

30 Haziran. Vergilendirme faslında fiili müzakereler açıldı.

14 Ekim. "2009 yılı İlerleme Raporu" yayımlandı.

21 Aralık. Çevre faslında fiili müzakereler açıldı.

 2010: 30 Haziran. Gıda Güvenliği faslında fiili müzakereler açıldı.

9 Kasım. "2010 yılı İlerleme Raporu" yayımlandı.

*

Dünya hızla değişiyor, 2010-1015 arasında dengeler ve OrtaDoğunun durumu değişti. Yayınlanan "İlerleme Raporları"nda ev ödevlerinde bir birikme ve içerde bozulan istikrar Türkiyeyi zor duruma düşürdü. 07 Haziran 2015 tarihinde yapılan Genel Seçimde, AKP tebbaşına iktidar olmaktan düştü (AKP: 258, CHP: 132, MHP: 80, HDP: 80 Milletvekili çıkardı). Şimdi Türkiye, Koalisyon, Azınlık Hükumeti, Yeniden Seçim seçenekleriyle karşı karşıyadır.

Suriye, üç yıldır bir iç-savaş yaşamakta ve bölünmenin eşiğindedir. Irak bölünmüş durumdadır. Rojavada bir Kürt Özerk Bölgesi (üç Kanton) kurulmaktadır. Düştü-düşecek denilen Kobani ayaktadır ve Kürt savunması-özgürleşmesi devam etmektedir.Batı, Barzani kuvvetlerine ağır silahlar vermektedir. Avrupa Parlamentosunda, PKK'nın terör örgütü listesinden çıkarılması oylanacaktır.

Kürt Özgürlük Hareketinin omurgasını oluşturduğu Halkları Demokrasi Partisi, bütün engellemelere ve sabotajlara rağmen, 80 Milletvekili ile Parlamentoya girmiş ve Koalisyon aktörü olarak devrededir.

Türkiye-AB ilişkileri (2010-2015), ayrı bir inceleme konusudur.